RECONSTRUCTIE

Hoe ROC Leiden ten onder ging aan zijn dromen

Onderwijspaleizen

ROC Leiden wordt overgenomen door een andere mbo-instelling en moet af van zijn kolossale panden. Een vastgoeddroom nekte het onderwijs.

De vestiging van ROC Leiden vlak bij station Leiden Lammenschans. Bij de oplevering van het gebouw in 2011 bleek het niet geschikt voor onderwijs en moest het meteen voor miljoenen verbouwd worden. En dat terwijl de bouw al 15miljoen euro duurder was uitgevallen dan begroot. Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Wie wil er nog bij een andere mbo-instelling in de regio studeren, als je ook een vak kunt leren in een 'onder architectuur gebouwd' onderwijspaleis?

Ja, ze zagen het helemaal voor zich, de leden van het college van bestuur van ROC Leiden. Nog even en ze zouden de concurrentie doen verbleken, verbleken met een groot glimmend gebouw naast station Leiden Lammenschans. En wacht even, kwam daar ook een perceel vrij tussen station Leiden Centraal en het Leids Universitair Medisch Centrum? Mooi, dan konden ze ook daar een prachtig pand bouwen.

Want nieuwbouw had voordelen, zei de in 2001 aangetreden bestuursvoorzitter Jacques van Gaal. Stel je eens voor: straks zat ROC Leiden niet meer in achttien armoedige panden verspreid over de stad, maar geconcentreerd op twee A-locaties. Er zouden zelfs 'leerwerkparken' komen waar onderwijsactiviteiten gecombineerd werden met bedrijfsactiviteiten. Zo konden studenten in de ROC-gebouwen stage lopen bij een bedrijf.

Einde verhaal

Mooie vergezichten, maar inmiddels weten ze beter in Leiden. Het is einde verhaal voor het ROC, de vrijwel failliete bewoner van twee kolossale panden. De school houdt binnenkort op te bestaan, vermorzeld onder de financiële last van de ondoordachte vastgoeddroom. En de ironie wil dat juist een van de concurrenten die moest worden afgeschud - het ID College - waarschijnlijk de docenten en ruim negenduizend studenten overneemt.

Zoals eerder bij Amarantis, de christelijke onderwijskolos met 30 duizend studenten die in 2012 omviel en werd opgesplitst, is ook in Leiden de student slachtoffer van bestuurlijk onvermogen. Het ROC besteedde een onevenredig groot deel van de middelen aan 'stenen' in plaats van onderwijs, schreef minister Jet Bussemaker (Onderwijs) vrijdag aan de Tweede Kamer. 'Te grote focus op huisvesting, gepaard met gebrekkige professionaliteit op dit punt heeft de kwaliteit van onderwijs in gevaar gebracht. Doormodderen op de ingeslagen weg is geen optie.'

Onderzoek van ABDTOPConsult - een team van ervaren topambtenaren dat snel kan worden ingezet bij lastige kwesties - schetst een onthutsend beeld. 'De filosofie achter het bouwen van een leerwerkpark paste in de tijdgeest, is te typeren als vernieuwend en is navolgbaar', schrijven de onderzoekers onder leiding van Koos van der Steenhoven. 'De uitvoering is echter naïef en amateuristisch gebleken. Het beeld komt op van een megalomaan project. Waar een behoefte bestond van 37 duizend vierkante meter werden twee gebouwen ontwikkeld van 80 duizend vierkante meter.'

Tegenvallers

Hoe kon het zover komen? Het rapport, waarvan het ministerie afgelopen vrijdag slechts de samenvatting heeft vrijgegeven, schetst een beeld van een bestuur dat nauwelijks kennis had van de bouwwereld, maar koste wat kost projectontwikkelaar wilde spelen. Dat hing samen met de wens van het ROC Leiden om 'Lammenschans' te laten bouwen door regionale aannemers. Daaruit kwamen misschien stageplekken voort. Het ROC nam de rol van hoofdaannemer op zich en deelde het project op in 'percelen', waarop kleine aannemers konden inschrijven. Het zou nog geld besparen ook.

Maar de animo viel tegen, en zo ook de offertes van de aannemers: al gauw bleek dat de bouwsom zeker 5 miljoen euro hoger zou uitvallen dan begroot. Desalniettemin ging de raad van toezicht op 5 juni 2007 akkoord met het gunnen van de percelen. Van een aantal grote percelen waren de kosten nog onzeker en de financiering was nog niet rond.

Van der Steenhoven betwijfelt of de bestuurders enig benul hadden waaraan ze begonnen. Hij vond geen 'alomvattende business case' waarin het bestuur de risico's afwoog. Wel waren er 'min of meer op zichzelf staande memo's en berekeningen'. Het college van bestuur informeerde de toezichthouders op rommelige wijze en bracht 'vrijwel zonder uitzondering positief geformuleerde boodschappen over, waarbij regelmatig het ene gat met het andere werd gedicht'.

In de zomer van 2007 werd de beruchte vastgoeddeal beklonken die het ROC nu fataal is geworden. De mbo-instelling zou het nieuwe pand bij Lammenschans voor 75,6 miljoen euro verkopen aan Green Real Estate, een investeringsmaatschappij van textielondernemer Jan Zeeman. Daardoor draaide het ROC meteen verlies: de verkoopprijs was circa 3 miljoen lager dan de verwachte bouwkosten.

ROC aan de Bargelaan 190 in leiden. Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Mooi resultaat

Ook werd vastgelegd dat ROC Leiden het gehele pand in 2031 zou terugkopen voor 73,4 miljoen. In de tussenliggende twintig jaar zou het ROC de klaslokalen huren van de investeerder - voor 3 miljoen per jaar. De overige ruimten verhuurde Green aan derden. De raad van toezicht ging akkoord en sprak van 'een mooi resultaat'.

Toch bestond er toen al een 'zeer grote kans' op verliezen, oordeelt Van der Steenhoven. 'Uit de door ons bestudeerde stukken blijkt echter niet dat dit gegeven heeft geleid tot het stellen van de vraag of zelf ontwikkelen en bouwen nog steeds de beste optie was.'

'Beperkt risicoprofiel'

Op 23 oktober 2008 kwam de publiek-private samenwerking rond, toen ROC Leiden en Green Real Estate een financieringsovereenkomst sloten met de Bank Nederlandse Gemeenten (BNG). Daarmee kreeg het ROC niet alleen geld voor de bouw, maar werd ook geregeld dat er ROC-geld in een depot werd gestort. Dat moest Green de garantie geven dat de school het pand twintig jaar later kon terugkopen.

Daarmee was 'het risicoprofiel van deze transactie voor Green Real Estate zeer beperkt', aldus Van der Steenhoven. De belegger was erin geslaagd 'vrijwel alle risico's bij ROC Leiden te leggen' en het ROC was daar, ondanks de hulp van verschillende adviseurs, met open ogen ingetuind. Later zou dat blijken: de rendementen op de beleggingen waren veel lager dan verwacht.

In 2011 werd het futuristische gebouw bij Leiden Lammenschans opgeleverd. Maar de parkeergarage had verlichting noch belijning, de inpandige supermarkt had geen stroom en de onderwijsruimten waren veel te groot en - jawel - volstrekt ongeschikt om les te geven. De bouw was al 15 miljoen euro duurder uitgevallen, nu moest er direct nog voor enkele miljoenen worden vertimmerd.

Dat heeft collegevoorzitter Jacques van Gaal, de drijvende kracht achter de nieuwbouw, niet meer meegemaakt. Op 10 juni 2011 nam hij afscheid in het nieuwe gebouw, waar een zaal naar hem werd vernoemd. Hij kreeg van de burgemeester een koninklijke onderscheiding.

Te zwaar

De nieuwe collegevoorzitter Jeroen Knigge ontdekte dat de vastgoeddeals als een molensteen om de nek van ROC Leiden hingen. De prijs per vierkante meter was twee keer zo hoog als het gemiddelde. In april 2012 besloot Knigge dat het zo niet langer kon. Toen hij met de directeur-generaal van het ministerie van Onderwijs naar het gebouw bij Lammenschans keek, stootte hij de topambtenaar aan. 'Kunnen we binnenkort koffie drinken? Ik heb een heel groot probleem.'

Knigge overlegde in de jaren daarop met het ministerie en de Onderwijsinspectie, hij wist de vastgoeddeals op een aantal punten te wijzigen en poogde intussen de onderwijskwaliteit op peil te brengen - zonder dat hij een noemenswaardig budget had voor investeringen. De molensteen bleek toch te zwaar. De vrijwel geheel vernieuwde raad van toezicht schoof hem eind 2014 aan de kant omdat hij te weinig daadkracht zou hebben getoond.

Afgelopen vrijdagmiddag in het onderwijspaleis pal naast Leiden CS. De laatste studenten druppelen het gebouw uit, het weekend in. In een te warm vergaderzaaltje op de zesde verdieping deelt interim-bestuursvoorzitter Henk de Jong zijn 'kille analyse' met de Volkskrant: 'We kunnen niet langer op eigen kracht verder.'

Verdampt

Het is een boodschap die hij later die avond en de komende dagen zal herhalen op personeelsbijeenkomsten. 'Het eigen vermogen is totaal verdampt, de liquide positie is kwetsbaar', zegt de begin november aangetreden bestuurder. 'De inspectie oordeelde vijf jaar geleden dat het onderwijs zeer zwak is. We wachten op een evaluatie. Op 19 december, de laatste schooldag voor de kerstvakantie, kwam er een streng, eerste signaal van de contactinspecteur: het nieuwe oordeel zag er zorgelijk uit. Ze wilden het ministerie adviseren een aantal examenlicenties af te nemen.'

Om aan geld te komen, waren er extra studenten aangenomen. Maar er kwamen geen extra docenten: het geld was nodig voor het vastgoed. 'We moesten', zegt De Jong, 'een snelle oplossing forceren.' Naast hem zit Otto Jelsma van het ID College, met 11 duizend studenten en vestigingen in onder meer Gouda, Alphen en Leiden. Die mbo-instelling is bereid de onderwijsverplichtingen over te nemen, zegt Jelsma. 'Dat is onze maatschappelijke plicht, maar het kan natuurlijk niet zo zijn dat ook de molensteen van het vastgoed naar ons wordt verhangen.'

'Ingewikkelde gesprekken'

Dat worden dus 'ingewikkelde gesprekken' met Green Real Estate en de Bank Nederlandse Gemeenten, aldus Henk de Jong. Over twee tot drie jaar hoopt het ROC Leiden, tegen die tijd dus omgedoopt in ID College, de twee onderwijsgebouwen te verlaten.

De gemeente zoekt mee naar leegstaande panden die kunnen worden herbestemd voor onderwijs. Terug naar de achttien oude locaties is volgens De Jong geen optie. 'Die zijn verkocht en er was destijds echt wel een goede reden om ze af te stoten.'

Er wordt nog veel geklaagd over de onpraktische nieuwbouw, maar anderzijds hebben de docenten er jarenlang naartoe geleefd. De Jong: 'Dat we er weer uit moeten, is natuurlijk wel schrikken.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.