Hoe reëel is een fusie tussen PvdA en GroenLinks?

Een fusie tussen PvdA en GroenLinks? Voor het eerst zijn de omstandigheden ernaar. Maar dat geldt alleen voor de PvdA.

Tijdens het lijsttrekkersdebat op Radio 1 vroeg Klaver Asscher hem de hand te schudden om 'er samen alles aan te doen een kabinet te vormen zonder de VVD.'Beeld anp

Jesse Klaver had duidelijk iets anders aan zijn hoofd maandagochtend, op de drempel van zijn allereerste kabinetsformatie: 'Dit debat laat ik aan de PvdA.' Alsof niet ook GroenLinks nodig is voor de fractiefusie die PvdA-minister Plasterk zojuist had voorgesteld. De minister raadde zijn resterende negen partijgenoten in de Kamer maandag aan om zich bij GroenLinks te voegen, onder Klaver als fractieleider. Nog voordat Klaver om extra uitleg kon worden gevraagd, smoorde PvdA-leider Asscher de discussie alweer: 'Samenwerking met links is belangrijk, maar de PvdA zal de PvdA-kiezers vanuit eigen kracht vertegenwoordigen.'

Was dat het dan alweer, deze vrijage van twee partijen die in een land met een ander kiesstelsel waarschijnlijk allang één partij zouden zijn? Vroeger, toen GroenLinks nog fel pacifistisch en anti-monarchistisch was, waren de verschillen duidelijk. Tegenwoordig is het in de verkiezingsprogramma's lang zoeken naar principiële meningsverschillen. Het onderscheid zit in de maatvoering: GroenLinks wil nog net iets meer nivelleren, nog net iets radicaler vergroenen. En Klaver krijgt de jonge kiezers wél in beweging. Zoals Jan Nagel, ooit lid van de PvdA-vernieuwingsbeweging Nieuw Links, laatst antwoordde op de vraag of het niet tijd is voor een nieuw Nieuw Links: 'Dat is er al: GroenLinks.'

Er rust een vloek op de linkse samenwerking

Nu zelfs demissionair PvdA-minister Plasterk pleit voor een samengaan van zijn eigen partij met GroenLinks - met het liefst ook nog met de SP - in één grote linkse beweging, is de knuppel opnieuw in het hoenderhok gegooid. De reacties zijn niet positief. Waarom ligt dit toch zo gevoelig? Vijf voorbeelden van hoe samenwerking op links eerder misging.

Beleefdheidssessies

Gesprekken over linkse samenwerking hebben een hoog ritueel karakter. Rond vrijwel alle verkiezingen in de afgelopen twintig jaar opperde minstens één van de linkse partijen een stembusakkoord. Verder dan wat beleefdheidssessies tussen de partijleiders kwam het nooit. Na verkiezingen stapte de PvdA doorgaans weer gewoon in kabinetten waarmee GroenLinks en de SP niets te maken wilden hebben en was het uit met de liefde.

In die zin is Plasterks oproep een doorbraak: hij doet hem ná de verkiezingen. En, ook bijzonder, vanuit de underdogpositie. Dit keer komt het initiatief niet vanuit een PvdA die straks de kleine zusterpartijen achteloos van zich af schudt, maar vanuit een PvdA die radeloos zoekt naar een overlevingsstrategie. Bovendien borduurt Plasterk voort op iets dat achter de schermen al even bezig is. Asschers voorganger Samsom sprak de afgelopen jaren met Klavers voorganger Bram van Ojik serieus over het afstemmen van de verkiezingsprogramma's. En zelfs over een fusie tussen de fracties. Volgens Samsom waren 'ze verder dan ooit'.

Het is niet ondenkbaar dat de malaise op links - waaraan alleen Klaver zich nu onttrekt - de kans op serieuze fusiebesprekingen de komende jaren vergroot. In geen enkele naoorlogse Tweede Kamer was het linkerblok zo klein als nu. Een soortgelijke overlevingsstrijd bracht CPN, EVP, PSP en PPR eind jaren tachtig tot hun fusie tot Groenlinks. Ook ARP, CHU en KVP kregen pas zin om samen het CDA te worden toen de kiezers eind jaren zestig massaal wegliepen. Beide fusies bewezen vervolgens wel dat het kan: sterker worden door eendracht.

Beide fusies leren ook dat het niet zo abrupt zal gaan als Plasterk nu voorstelt. Partijen hebben hun eigen cultuur, hun eigen mores. Er gaan altijd jaren van voorzichtig aftasten aan vooraf voordat het tot een samensmelting komt. En dan eerst op partijniveau. De fracties in de Tweede Kamer volgen daarna.

Weinig bijval

Zover is het nog lang niet. De wrange conclusie voor de PvdA: dit keer zijn het GroenLinks en de SP die niet staan te springen. Met name Klaver voelt de wind in zijn rug en maakt er geen geheim van dat hij GroenLinks nu wil uitbouwen tot de belangrijkste partij op links. Waarom zou hij het getob van het restant van de PvdA erbij willen nemen?

Ook in de PvdA kreeg Plasterk maandag weinig bijval. Zelfs niet onder de jonge leden, die toch zagen hoe Klaver de jonge linkse kiezers veroverde. 'Het is nu vooral tijd om ons eigen verhaal te vertellen', zegt voorzitter Lieke Kuiper van de Jonge Socialisten. 'Ons eigen linkse verhaal. Ongenuanceerder. Daar komt nu eindelijk ook weer ruimte voor.'

Wie hoopt op serieuze fusiebesprekingen in dit land van afsplitsingen en splinterpartijen, moet waarschijnlijk hopen op een nieuw kiesstelsel naar Brits model. Zo zag voormalig PvdA-leider Wouter Bos het al voor zich: een heel nieuwe beweging. 'In landen met een districtenstelsel overleven maar twee of drie partijen. De PvdA zou met GroenLinks, SP en wat mensen aan de linkerzijde van D66 en VVD kunnen opgaan in iets nieuws.'

Een kiesstelsel wijzigen duurt jaren, als het er al van komt. Asscher maakte maandag duidelijk dat hij nu even denkt aan overleven op de korte termijn. 'Ons past nu bescheidenheid', zei hij tegen formatieverkenner Edith Schippers, om eraan toe te voegen dat hij wel een 'zo progressief mogelijk kabinet' wil. Lees: een kabinet met GroenLinks, dat dan onherroepelijk water bij de wijn moet gaan doen. Het is voor de PvdA op korte termijn de beste kans om vanuit de oppositie weer wat kleur op de wangen te krijgen en weer wat aan zelfvertrouwen te winnen. Zoals JS-voorzitter Kuiper zegt: 'Voorlopig hebben wij genoeg aan onszelf.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden