Hoe realistisch is Wilders' plan voor een bindend referendum?

De PVV wil vier keer per jaar een bindend referendum naar Zwitsers model. Hoe haalbaar is dat?

Geert Wilders brengt zijn stem uit bij het Oekraine-referendum.Beeld anp

Meer zeggenschap voor de burger en daardoor meer betrokkenheid bij de politiek. Dat zijn de klassieke argumenten voor het referendum, waarover in Nederland al decennia wordt gediscussieerd. Ook PVV-leider Geert Wilders gebruikte deze veronderstelde voordelen dinsdag bij de lancering van het onderzoeksrapport Echte democratie, dat in opdracht van zijn partij is geschreven.

Zijn pleidooi gaat veel verder dan het raadgevend referendum dat Nederland sinds juli 2015 kent. Dat maakt het mogelijk om met 300 duizend handtekeningen over wetsvoorstellen of verdragen - zoals eerder dit jaar het Oekraïnereferendum - een niet-bindende volkspeiling te vragen.

Het gaat ook verder dan het voorstel (van PvdA, D66 en GroenLinks) voor een correctief referendum, dat een overheidsbeslissing terugdraait of tegenhoudt. Een dergelijk voorstel is in het parlement in behandeling. Het is in eerste lezing in 2014 aangenomen door de beide Kamers. Maar omdat het een Grondwetswijziging vergt, wacht het nog op een tweede lezing na de verkiezingen. Dan moet het tweederde meerderheid halen.

Zwitsers model

Wilders oppert, naar Zwitsers model, nog rigoureuzer te interveniëren. Hij wil vier keer per jaar een bindend referendum houden over onderwerpen die burgers kunnen initiëren. De uitslag zou dan ook meteen de Grondwet moeten veranderen, wat op dit moment onmogelijk is. Referenda, stelt Wilders, verkleinen de kloof tussen elite en volk. Zoals het rapport concludeert: 'Met een goed opgeleide bevolking, de enorme rijkdom aan informatie via internet en met alle structuurproblemen van de representatieve democratie, is er volop reden de directe democratie een plaats te geven in ons bestel.'

Met zijn suggestie haakt Wilders in elk geval aan bij een probleem dat algemeen wordt onderkend: het heersende ongenoegen over de democratische instituties. Het Sociaal en Cultureel Planbureau peilde vorig jaar in een onderzoek de publieke opinie over de politiek en rapporteerde een zeer negatieve stemming.

Als zwakte van het Nederlandse systeem wordt gezien dat de kiezer een maal per vier jaar stemt voor de Tweede Kamer en verder monddood is. Bovendien bepaalt de formatie, waarop de kiezer geen invloed heeft, welke partijen in het kabinet komen en met welk regeerakkoord. Zo ontstaan 'compromissen van compromissen', zoals Wilders dat uitdrukt, waarin kiezers zich niet herkennen.

Daarbij is de representativiteit van politieke partijen kwestieus, nu nog slecht 2 procent van de bevolking lid is van een partij, terwijl benoemingen in het openbaar bestuur nog altijd via partijlijnen lopen.

Eerste en Tweede Kamer onderkennen een zeker feilen. Zij hebben voor de zomer premier Rutte gevraagd een staatscommissie in te stellen die moet kijken naar 'een staatsrechtelijke herbezinning'.

Zijn militante plan is kansloos

Nederland heeft, in tegenstelling tot de Zwitsers, nauwelijks een referendumcultuur. Het bekendste voorbeeld is de eenmalige wet uit 2005, die het mogelijk maakte een niet-bindend referendum te houden over de Europese Grondwet. Bij een opkomst van 63,3 procent stemde 61,5 procent van de kiezers tegen. Het stelde noch voorstanders, noch tegenstanders tevreden. Pas sinds vorig jaar zomer is er een permanente mogelijkheid tot een raadgevend referendum.

Directe democratie verhoudt zich slecht tot de vertegenwoordigende democratie waaraan Nederland gewend is en die verbonden is met het meer-partijenstelsel zonder kiesdrempel. Nadat de kiezer zijn stem heeft uitgebracht, begint een subtiel spel van belangenafweging waarin de positie van minderheden wordt gerespecteerd. Het referendum is dan een olifant in de porseleinkast, een monstrum dat met een eendimensionale vraagstelling de balans tussen deelbelangen verstoort. Het is emotie, geen ratio.

Referenda werkend vertragend. Zie hoe het kabinet nu worstelt met het associatieverdrag met Oekraïne, dat overal in Europa wordt ondertekend. Ze zijn duur - het referendum over de Europese Grondwet kostte 30 miljoen euro. Bij vier maal per jaar worden ze onbetaalbaar. En ze roepen de vraag op of burgers wel voldoende zijn geïnformeerd en geïnteresseerd om over cruciale onderwerpen een contextloos ja of nee te stemmen. De Brexit-stem - ook georganiseerd bij eenmalige wet - stelt het Verenigd Koninkrijk nog jaren voor serieuze, zo niet existentiële problemen. Alle beeldbepalende politici die ervoor verantwoordelijk waren, hebben de benen genomen. Vergroot dat het vertrouwen in de politiek?

Publiciteit trekken

Wilders weet dit alles. Hij nam in 2005 het initiatief tot een referendum over de toetreding van Turkije tot de Europese Unie. Sindsdien is er niets meer van vernomen. Dat is een PVV-patroon. Publiciteit trekken met een onderwerp en het vervolgens laten doodbloeden. Het initiatiefwetsvoorstel om de koning 'uit de regering' te halen werd indertijd met veel tromgeroffel gepropageerd, maar kreeg nooit een vervolg.

Wilders weet ook dat er nooit een parlementaire meerderheid zal komen die toestaat dat de Grondwet per referendum wordt gewijzigd. Daar is hij ook niet op uit. Zijn doel is te laten zien dat de elite niet luistert naar het volk. In het onderzoeksrapport wordt gesproken van 'de bevolking als effectieve tegenmacht' die 'het parlement tot de orde kan roepen' - het parlement dat zij zelf heeft gekozen. Zo zijn er meer ongerijmdheden.

Als er inderdaad een staatscommissie komt die het functioneren van het parlementaire stelsel en de parlementaire democratie gaat onderzoeken, zal het referendum zeker ter tafel komen. Maar de militante variant die Wilders voorstelt, valt onmiddellijk af.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden