analyse

Hoe privacy en burgerrechten tijdens de coronacrisis onder grote druk komen te staan

De gemeente Rotterdam controleert met camera-auto’s of burgers wel genoeg afstand houden. GGD’s hebben hun privacy nog altijd niet goed op orde en de corona-app lijkt steeds breder te worden ingezet. Privacy en burgerrechten staan tijdens de coronacrisis onder grote druk.

Laurens Verhagen en Pepijn de Lange
Bezoekers van de kaasmarkt in Alkmaar moeten een geldige QR-code laten zien. Beeld ANP
Bezoekers van de kaasmarkt in Alkmaar moeten een geldige QR-code laten zien.Beeld ANP

Aan het begin van de coronapandemie stuurde de gemeente Rotterdam twee speciale auto’s op pad om corona-overtreders op te sporen. Met 360-gradencamera’s, die ook geschikt zijn om nummerborden en gezichten in beeld te brengen, speuren de wagens de omgeving af. Hangen ergens meer dan drie personen bij elkaar? Dan meldt de auto dat bij een centraal punt van de gemeente, zodat boa’s kunnen uitrukken.

De opzet werkt. Maar Rotterdam overtreedt hiermee wel de wet, blijkt uit een nog niet gepubliceerd rapport van de Autoriteit Persoonsgegevens (AP) waarover NRC donderdag berichtte. Zo lieten gemeente en politie na om vooraf een vereiste privacytoets uit te voeren. Bovendien zijn de beelden te lang bewaard.

Het voorbeeld staat niet op zichzelf. In haar beleid heeft de Nederlandse overheid een belangrijke rol ingeruimd voor technologie, en dat lijkt goed te bevallen. Zo overweegt het kabinet de CoronaCheck-app nu ook bij kappers en andere niet-essentiële winkels verplicht te stellen. Ondertussen werkt het kabinet aan wetgeving voor de invoering van een 2G-coronapas; daarbij krijgen alleen mensen die van corona zijn genezen of zijn gevaccineerd een groen scherm.

Risico’s

Aan deze technologische foefjes kleven echter de nodige risico’s. De AP zag vanaf het begin scherp toe op de corona-apps. ‘Juist in tijden van crisis moet je kritisch blijven en helder nadenken’, zei AP-voorzitter Aleid Wolfsen vorige zomer in de Volkskrant. ‘De Nederlandse burger moet zeker weten dat niemand bij zijn persoonlijke gegevens kan komen.’

Het bekendste voorbeeld van hoe het mis kan gaan, is het datalek bij de GGD. In januari bleken twee medewerkers van het landelijke nummer voor testafspraken adressen, telefoonnummers en burgerservicenummers van Nederlanders uit de ict-systemen te hebben gestolen. Die gegevens werden op internet verhandeld.

Tien maanden later heeft de GGD zijn gegevensbescherming nog altijd niet op orde, concludeerde de AP vorige week. De kans op datalekken is weliswaar verkleind, maar de toezichthouder ziet nog steeds ‘wezenlijke risico’s’. Zo zou onvoldoende duidelijk zijn wie precies de verantwoordelijkheid draagt over de verwerking van de persoonsgegevens.

Vaccinatielocatie Rotterdam The Hague Airport. Beeld ANP
Vaccinatielocatie Rotterdam The Hague Airport.Beeld ANP

Monkey-trap

Onze samenleving moet oppassen niet in een ‘monkey trap’ te stappen, zegt Tijmen Wisman, docent aan de faculteit Rechtsgeleerdheid van de Vrije Universiteit in Amsterdam en voorzitter van het Platform Bescherming Burgerrechten. Daarbij worden apen verleid om hun hand door een nauw gat te steken om een stuk fruit te bemachtigen; om de hand met fruit vervolgens terug te trekken is het gat te klein.

‘Rutte en De Jonge houden ons ook een stuk fruit voor’, vindt Wisman. ‘In dit geval is dat de corona-app. Deze gaat gepaard met de belofte dat hij tijdelijk is en dat we er vrijheid voor terugkrijgen. We hebben die app met beide handen aangepakt, maar kunnen nu niet meer terug.’

Het gevolg, vreest Wisman, is een samenleving die in het teken staat van controle en surveillance, zowel door de overheid als door burgers onderling. ‘We leven nu in een soort permanente noodtoestand. De Jonge belooft telkens dat we ons nog één keer verder moeten aanpassen en benadrukt dat gehoorzaamheid de enige optie is.’

Vertrouwen

Voor de AP staat vertrouwen van de burger in alle door de overheid ingezette hulpmiddelen centraal. ‘Vanaf het eerste uur kijken we in de strijd tegen het virus mee of de grondrechten van de burger worden gerespecteerd’, zegt een woordvoerder. ‘Natuurlijk is er haast, maar het moet wel goed gebeuren.’ Hij wijst ook op het datalek bij de GGD. ‘Het is essentieel dat burgers die systemen vertrouwen. We kunnen alleen uit de crisis komen als zij zich laten vaccineren.’

Op dit moment werkt de GGD samen met het ministerie van Volksgezondheid aan nieuwe systemen voor het bron- en contactonderzoek. De AP wil nu al weten welke beveiligingsmaatregelen er worden getroffen. ‘Want een nieuw systeem betekent niet automatisch dat persoonsgegevens ook beter zijn beschermd’, aldus de toezichthouder.

Wisman ziet langzamerhand een technocratische surveillancemaatschappij opdoemen. Hij wijst op de corona-app, waarover De Jonge altijd zei dat het gebruik ervan geheel vrijwillig zou zijn. ‘Stapje bij stapje gaat die vrijwilligheid eraf. En als je naar de landen om ons heen kijkt, vrees ik het ergste.’ Zo wordt Belgisch zorgpersoneel dat zich niet wil laten vaccineren ontslagen en is Oostenrijk al overgegaan op het 2G-beleid. Wisman mist een langetermijnvisie: ‘In wat voor samenleving willen we leven? Is dat echt een samenleving van controle en uitsluiting?’

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden