REPORTAGE

Hoe overleef je in een land dat verdrinkt?

Geen land in de wereld is zo kwetsbaar voor klimaatverandering als Bangladesh. Eindeloze verdronken velden, boerenerven als eilandjes in de rivier, verzilte polders. Als de opwarming niet wordt gestuit, dreigt straks nog eens eenderde van het land onder water te verdwijnen.

Beeld Mike Roelofs

Verlegen staan Rika en Omitosh Mondol in de regen, naast de lemen ruïne van hun huisje. Een maand geleden is het weggeslagen door het water van de rivier achter hen, een zijtak van de Padma. Ze bivakkeren nu met hun kinderen op een modderige terp in Polder 32 in Dacope, een ondergelopen, verzilt gebied in het zuidwesten van Bangladesh dat alleen per boot te bereiken is.

Hun familie woont hier al generaties, zegt Rika, maar het leven wordt langzaam onhoudbaar. Elke moesson knaagt de rivier aan het kleine buitendijkse lapje grond dat ze hebben. De rivier heeft er al 70 meter van opgegeten. 'Als de regering een stuk hoger gelegen land voor ons zou hebben, zouden we vertrekken.' Maar van de overheid hebben ze nog nooit iets gehoord.

Polder 32 is een vergeten rampgebied. De verwaarloosde polder ten zuiden van Khulna staat vrijwel permanent onder water. Mensen schuilen er sinds de cycloon Aila in 2009 op gammele dijkjes, die aan alle kanten afkalven. Van enige hulpverlening is amper sprake. Verderop begint de brakke wildernis van de Sundarbans, mangrovebossen die het domein zijn van rivierpiraten.

Warmer en natter

Bangladesh (156 miljoen inwoners, 3,5 keer zo groot als Nederland) was altijd al een waterrijk land, maar met de opwarming van het klimaat komt het water tegenwoordig letterlijk van alle kanten. Uitdijende rivieren door de smeltende gletsjers van de Himalaya, steeds heviger moessons, cyclonen en stormvloeden, zeespiegelstijging en verzilting, in deze op-een-na-grootste delta ter wereld komt alles samen. Het is volgens velen het kwetsbaarste land voor klimaatverandering ter wereld.

Niet dat we weten hoe erg het wordt. Het klimaat, met nu al twee tot drie keer zoveel neerslag als in Nederland, wordt warmer en waarschijnlijk nog natter. Met meer regens en zwaardere cyclonen. En toenemende droogte in het noordwesten. De zeespiegelstijging, 98 centimeter deze eeuw, zal eenvijfde tot eenderde van het land onder water zetten, zegt klimaatexpert Dewan Quadir in de hoofdstad Dhaka. 'Dat kan leiden tot 30 miljoen klimaatvluchtelingen in 2100.'

Maar klimaatvluchtelingen zijn er nu al volop. Steeds meer boeren, met name in het zuidwesten - niemand houdt bij hoeveel - geven de strijd tegen het water en de verzilting op en trekken weg, eerst naar naburige steden zoals Khulna, die de problemen niet aankunnen, later naar hoofdstad Dhaka, waar niemand op hen zit te wachten en ze meestal terechtkomen in achterbuurten.

Mensen zoals Setara Begam in Korail, de grootste krottenwijk van Dhaka, die in 2007 met haar man vanuit de delta naar Dhaka kwam nadat ze bij cycloon Sidr alles waren kwijtgeraakt. Haar kinderen zijn vertrokken, zegt ze, haar man, een voormalig dagloner, is ziek. Zelf is ze te oud om nog te werken, na jarenlang stenen te hebben vergruisd voor de wegenbouw. Nu verhuurt ze een kamertje in haar krot. Terug wil ze niet meer. 'Er is niks om naar terug te gaan.'

De klimaatvluchtelingen zijn een groeiend probleem, zegt Atiq Rahman, verbonden aan het VN-klimaatpanel IPCC en de bekendste klimaatwetenschapper van het land. 'Van de 15 miljoen inwoners van Dhaka leven er 5 miljoen in slums. Zeker eenderde van hen kun je klimaatmigrant noemen. Die mensen leven onder slechtere omstandigheden dan vroeger in de delta. Dit probleem zal nog veel erger worden. Uiteindelijk krijgen jullie in Europa er ook mee te maken.'

Beeld Mike Roelofs

Verdronken velden

De toenemende klimaatproblemen van Bangladesh zijn op een tocht door het land tijdens de moesson overal zichtbaar. Bij Chalan Beel zien we eindeloze verdronken velden, met boerenerven als eilandjes in zee. In Mongla staan na hevige regens de sloppenwijken onder water. En overal in het land tref je langs de wegen kampen van ontheemde plattelandsbewoners op drift.

Veel waterproblemen zijn ook een kwestie van geografie. Bangladesh is een delta waar het landschap nog volop in wording is. Rivieren als de Padma (Ganges), Jamuna (Brahmaputra) en Meghna, zetten er elk jaar één miljard ton sediment af, verleggen hun beddingen en veroorzaken overstromingen en oevererosie. Elk jaar verdwijnen tienduizenden hectares land en hele dorpen in het water, en de klimaatverandering zal deze effecten versterken.

Het dorp Majkali werd vorige maand door de Jamuna belaagd. Een stuk oever spoelde over zeker 300 meter weg. Dorpelingen kijken uit over de enorme rivier, die hun huizen nu dicht is genaderd. De Bangladesh Water Development Board heeft de zaak met zandzakken provisorisch verstevigd. Ach, dit is nog niks, zegt een oude man. 'Ons dorp is zo vaak overstroomd. In 1988 stond het water tot aan mijn nek. Toen ik jong was, lag de rivier hier 6 kilometer vandaan.'

Menselijke ingrepen

Menselijke ingrepen in de jaren zestig en zeventig hebben de delta geen goed gedaan. De bouw van stuwdammen (met name in de Ganges in India) kneep de watertoevoer van rivieren af, en de aanleg van dijken en polders voor rijstbouw (het was de tijd van de Groene Revolutie) beroofde ze van hun uiterwaarden. De rivieren gingen trager stromen, waterlopen slibden dicht, het zout rukte op. Het ecosysteem van de delta, een brak getijdenlandschap, ging kapot.

Ja, zegt milieuwetenschapper Dilip Kumar Datta in Khulna, we hebben de delta verwoest en wijten de gevolgen nu aan klimaatverandering. 'Maar alle ellende komt hieruit voort: we managen het water, niet het sediment. We hebben het zuidwesten afgesloten met onze polders, de natuurlijke sedimentatie afgeknepen. Vroeger kwam en ging het water, nu gaat het niet meer weg. Het deltalandschap is een waterwoestijn waarin niet meer te leven valt.'

De situatie is het ernstigst in de kustzone. Daar rukt het zoute water op en is de invloed van cyclonen, stormvloeden en zeespiegelstijging het sterkst. Die stijging zal eind deze eeuw zeker 98 centimeter bedragen maar mogelijk meer, zegt geomorfoloog Maminul Haque Sarker. Terwijl de zee stijgt, daalt het land, doordat de Indiase plaat waarop Bangladesh ligt onder de Aziatische schuift. De kans is reëel dat de delta, die nu nog groeit, straks kleiner wordt.

Grote gevolgen

Al deze problemen hebben grote gevolgen voor de voedselzekerheid, zegt landbouwkundige Zahurul Karim. Op ondergelopen land kun je niets verbouwen. Elders is droogte juist het probleem. De landbouw is afhankelijk geworden van winterrijst, en die kan niet zonder irrigatie. De voedselvoorziening is dus veel kwetsbaarder geworden voor het klimaat, aldus Karim. 'Als de opwarming doorzet wordt dat nog erger, want dan kunnen cruciale gewassen zoals tarwe, aardappel en maïs niet meer worden geteeld.'

De regering van Bangladesh en talloze in het land werkzame ngo's hebben de klimaatproblematiek hoog op de agenda staan. Er zijn talloze zogenoemde adaptatieplannen in ontwikkeling om het land en de bevolking voor te bereiden op het veranderende klimaat. Dat loopt van water management en landbouwvernieuwing tot rampenbestrijding.

De strijd tegen klimaatverandering en die tegen armoede en onderontwikkeling worden als twee kanten van dezelfde medaille gezien. Zo wordt er met Nederlandse steun gewerkt aan een Bangladesh Delta Plan dat op duurzame wijze zowel het aanpassingsvermogen van de plattelandsbevolking als hun bestaanszekerheid moet vergroten. In de hoop dat mensen niet meer zo snel op drift raken en misschien zelfs weer terugkeren naar de delta, zegt projectmedewerker klimaat Catharien Terwisscha van Scheltinga van Wageningen Universiteit,.

Het plan (dat loopt tot 2100) heeft veel aandacht voor watermanagement, zoals de versterking van rivierdijken, de ontwikkeling van chars (bewoonde zandplaten) en landaanwinning door 'gerichte sedimentatie', waarbij langs de kust door aanleg van mangrovenbossen en dwarsdammen slib wordt vastgelegd dat anders wegspoelt in zee. Bij Noakhali wordt al nieuw land uitgegeven aan landloze boeren. De hoop is dat binnen twintig jaar meer dan 10 duizend vierkante kilometer land kan worden heroverd op de zee.

Blauw goud

Succesvol zijn ook de Blue Gold-projecten, waarin waterbeheer en landbouwinnovatie hand in hand gaan. De meeste zijn erop gericht verdronken polders nieuw leven in te blazen door dijken en sluizen te herstellen, waterontziltingsinstallaties aan te leggen en boeren nieuwe landbouwmethoden te leren (zoals zoutresistente gewassen) of oude te herintroduceren (het sarjan-systeem met verhoogde bedden of drijvende akkers van riet).

'We leren boeren in de klimaatgetroffen gebieden aan geïntegreerde landbouw te doen', zegt Tahmina Begum van Blue Gold. Dat betekent niet alleen maar rijst verbouwen maar ook marktgewassen zoals groenten en fruit. Plus eenden en pluimvee houden en ondergelopen, onbruikbare akkers gebruiken voor het kweken van vis. En coöperaties opzetten om betere prijzen te krijgen.

Een Blue Gold-project in het district Narail hielp het dorp Minipara erbovenop. Er stond zo veel water in onze velden dat we niets meer konden verbouwen, vertelt Abdul Rashid, voorzitter van de dorpscoöperatie. Dus werd er een kanaaltje gegraven om het water beter af te voeren. De boeren kregen trainingen over landbouw en visteelt. Hun vrouwen leerden over moestuinen. Ook werden er vijf arseenvrije waterputten geslagen. Het dorpsinkomen is met 30 procent gestegen, aldus Rashid.

Nederlandse delta-aanpak

De Nederlandse delta-aanpak van langlopende plannen en grootschalige infrastructurele projecten is niet per se geschikt voor Bangladesh, zeggen veel experts.

Nederland is een rijk, hoogtechnologisch land met een volgebouwde delta waar gekanaliseerde rivieren eens per 1250 jaar door hun dijken mogen breken, Bangladesh een ontwikkelingsland met een actieve delta van enorme rivieren die buiten hun oevers moeten kunnen blijven treden.

'Jullie ingenieurs hebben veel ervaring met waterbouwkundige projecten, maar jullie rivieren zijn veel kleiner dan die van ons', zegt topambtenaar Shamsul Alam van de planningscommissie, vier telefoons naast zijn bureau. 'Rivieren als de Padma en de Brahmaputra zijn in de moesson 15 kilometer breed, zeeën bijna. En ze zijn behalve een probleem ook een zegen. Ze brengen vruchtbaarheid en houden ons klimaat koel. We moeten ze in goede conditie houden.'

Vol vertrouwen

Bangladesh lijkt ondanks alle problemen vol vertrouwen dat het zich zal kunnen aanpassen aan de opwarming. Niet zo vreemd, want het gaat goed met het land dat altijd bekend stond om zijn armoede en ondervoeding. De landbouwproductie is sinds de jaren zeventig verviervoudigd, er wordt tegenwoordig zelfs voedsel uitgevoerd, en de economie groeit 6 procent per jaar.

Machteloos staat Bangladesh tegenover de klimaatverandering zelf. Het land steunt een mondiale reductie van de uitstoot van broeikasgassen. Zelf kan en wil Bangladesh zijn uitstoot nog niet beperken. Het land wil zich kunnen ontwikkelen.

Daarom eisen we ook financiële steun voor de aanpassing aan de gevolgen van de opwarming, zegt Rahman. 'Het kan niet zo zijn dat een land dat part noch deel had aan de opwarming, daar nu voor moet boeten.'

De komende weken in de Volkskrant aandacht voor klimaatverandering en vooral hoe mensen daarmee omgaan. Met verhalen uit Groenland, Ethiopië, Nederland en Frankrijk. En speciale producties online, met dronevideo's en data:

volkskrant.nl/klimaat
volkskrant.nl/klimaatkennis

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden