Analyse

Hoe ontdek je de zelfmoordpiloot?

Psychische problemen en het gebruik van antidepressiva betekenen veelal het einde van de carrière van een piloot. Dus wordt erover gezwegen. Hoe gevaarlijk is dat?

Bloemen foto's en kaarsen bij het Joseph-Koenig-Gymnasium in Haltern am See, waarvan zestien leerlingen aan boord waren.Beeld ap

De co-piloot die dinsdag de Airbus A320 van Germanwings bestuurde, heeft het toestel opzettelijk laten neerstorten. Zelfmoord is het meest waarschijnlijke scenario, zei de Franse openbare aanklager Brice Robin donderdag tijdens een persconferentie in Marseille.

Uit geluidsopnamen van de cockpit voicerecorder die tussen de resten is gevonden, blijkt dat de gezagvoerder vlak na het bereiken van de kruishoogte de cockpit heeft verlaten. Waarschijnlijk ging hij naar de wc. Toen hij wilde terugkeren, weigerde de co-piloot, de 27-jarige Andreas Lubitz die sinds 2013 bij Germanwings in dienst was, de deur open te doen.

Op de band zijn bonken te horen. De gezagvoerder probeert de deur te forceren. Op het laatst is het gegil van passagiers te horen.

Een helikopter brengt onderzoekers naar de crashsite van het Germanwings-toestel.Beeld AFP

Geen unicum

Zelfmoord met een vliegtuig is geen unicum in de commerciële luchtvaart. In de afgelopen 35 jaar zijn vijf passagiersvliegtuigen naar alle waarschijnlijkheid door toedoen van suïcidale piloten neergestort. Een Amerikaans onderzoek naar zelfmoord in de luchtvaart (inclusief sportvliegtuigjes) uit 2014 komt uit op 0,5 procent van het totale aantal ongelukken. De meeste betrokken piloten, allemaal mannen, hadden relationele of financiële problemen, of ze hadden te maken met andere stressfactoren.

Feit is dat de kaperbestendige deur voor de cockpit de mogelijkheid van een zelfmoord (-aanslag) of kaping door een piloot heeft vergroot. Naast de vlucht van Germanwings is één geval bekend (in Namibië in 2013) waarbij doden zijn gevallen doordat de ene piloot de andere buitensloot. Maar zelfmoord is ook een mogelijke oorzaak van de verdwenen vlucht MH370 van Malaysia Airlines. En vorig jaar kaapte de co-piloot van Ethiopian Airlines zijn toestel door de gezagvoerder buiten te sluiten, waarna hij naar Genève vloog.

Onderzoekers aan het werk op de crashsite van het neergestorte Germanwings-toestel.Beeld AFP

Altijd twee personen

De vraag is of dit risico te reduceren valt. Mag een piloot wel alleen in de cockpit achterblijven? Donderdag ging het verhaal dat er in de Verenigde Staten altijd twee bemanningsleden in de cockpit aanwezig moeten zijn: een lid van het cabinepersoneel zou altijd de plek van een piloot overnemen als die bijvoorbeeld zijn behoefte moet doen. Dit is echter alleen het geval bij toestellen waarvan de deur naar de cockpit niet van buitenaf met een code kan worden geopend. De stewardess of purser moet dan de deur kunnen openen als de piloot in de cockpit onwel wordt.

In de grotere nieuwe Boeings bestaat het probleem van één piloot niet meer: daar bevindt zich een toilet in de cockpit. Dan resten nog de scenario's dat een suïcidale piloot zijn collega uitschakelt of tegenwerkt. Dat gebeurde bij drie grote zelfmoordongelukken in de jaren tachtig en negentig.

Diverse vliegtuigmaatschappijen, waaronder Easyjet, lieten gisteren weten het 'één piloot in de cockpit'-principe te gaan aanpassen, KLM doet dat niet.

De KLM zei gisteren dat het haar beleid niet aanpast, en 'één piloot in de cockpit' blijft toestaan.

Een politieman staat voor het huis waar de co-piloot vandaan kwam.Beeld AFP

Betere screening?

Kunnen piloten beter worden gescreend op psychische problemen? Aspirant-vliegers ondergaan uitgebreide psychologische tests, maar tijdens hun loopbaan vindt nauwelijks nog geestelijke controle plaats. Zo ondergaan piloten in Duitsland een periodieke Zuverlässigkeitsprüfung, een onderzoek waaruit moet blijken hoe betrouwbaar ze zijn. Maar dat richt zich vooral op extremistische sympathieën en criminele activiteiten.

In de jaarlijkse medische keuring draait het hoofdzakelijk om de fysieke conditie. Mentale kwesties komen nauwelijks aan de orde. 'We gaan daar niet op de bank liggen om over onze jeugd te praten', aldus een Lufthansa-piloot die anoniem wil blijven.

Vaak verzwijgen de piloten psychische problemen en het gebruik van antidepressiva, omdat die het einde van hun loopbaan zouden kunnen betekenen. De richtlijnen zijn streng: is er sprake van antidepressiva, dan mogen piloten niet vliegen, zegt een woordvoerder van de Inspectie Leefomgeving en Transport - tenzij onder heel strikte voorwaarden, onder curatele van een andere piloot.

Prozac

In de Verenigde Staten heeft de luchtvaartautoriteit FAA vijf jaar geleden wel expliciet toestemming gegeven voor het gebruik van vier antidepressiva, zoals Prozac. Daarmee wordt de luchtvaart veiliger, is het argument. Zo wordt het voor piloten mogelijk zich te laten behandelen en als de behandeling aanslaat weer te gaan vliegen - dat is beter dan ongecontroleerde zelfmedicatie. De schatting was dat tienduizend Amerikaanse piloten baat zouden hebben bij het nieuwe beleid.

In 2012 beval een werkgroep van de FAA ook aan om de jaarlijkse medische keuring meer toe te spitsen op de geestelijke gezondheid. 'Een paar vragen over werk, familie en de thuissituatie kunnen al stressfactoren aan het licht brengen die verbeterd zouden kunnen worden.' Ook zouden piloten, vliegtuigmaatschappijen en familieleden meer over deze zaken moeten praten, luidde de aanbeveling.

De voicerecorder uit de cockpit van het Germanwings-toestel.Beeld EPA
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden