Reconstructie

Hoe onmachtige diplomatie in nachtelijke rellen eindigde

Zaterdag heeft de relatie tussen Nederland en Turkije flinke deuken opgelopen. Krachtige besluiten van Turkse ministers ('We gaan hoe dan ook naar Nederland') werden evenzo krachtig door Nederland gepareerd. In minder dan 24 uur liep de kwestie danig uit de hand.

Beveiligers van Turkse minister Betül Sayan Kaya worden gefouilleerd door de Dienst Speciale Interventie vlakbij het Turkse consulaat in Rotterdam.Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

HET VOORSPEL

Hij is vastbesloten om naar Rotterdam te komen. Mevlut Cavusoglu, de Turkse minister van Buitenlandse Zaken, wil zaterdagavond een politieke bijeenkomst beleggen met Turkse Nederlanders. Nederland staat aan de vooravond van een spannende stembusgang, maar ook in Turkije heerst verkiezingskoorts.

Op 18 april mogen de Turken in een referendum ja of nee zeggen tegen een grondwetswijziging. Die moet president Erdogan meer macht geven. Donderdag al heeft minister Bert Koenders van Buitenlandse Zaken zijn collega gevraagd thuis te blijven. 'We leven in een vrij land. Onze kernwaarden maken dat iedereen vrij is eigen keuzes te maken en bijeen te komen', zegt hij na een telefoongesprek. Maar een Turkse minister die hier campagne voert, is 'onwenselijk'. 'Daar zullen we dus niet aan meewerken.'

Een kleinschalige bijeenkomst van Cavusoglu met maximaal vijftig bezoekers in het Turkse consulaat in Rotterdam, dat moet volgens het kabinet volstaan. Maar daarmee neemt Cavusoglu geen genoegen.

Tekst loopt door onder video.

DE DIPLOMATIE

Zaterdag in de vroege ochtend vervolgen Nederlandse en Turkse diplomaten en bewindspersonen hun overleg om escalatie van het conflict te voorkomen. Premier Rutte, vicepremier Asscher en minister Koenders onderhouden een hotline, ook met de Rotterdamse burgemeester Aboutaleb. Turkije heeft de indruk dat Nederland de komst van Cavusoglu wil beletten. Dat is de Turkse regering tegen het zere been. Koste wat kost moet hij naar Nederland.

Om 18 uur in de ambtswoning van de Turkse consul in de Rotterdamse wijk Hillegersberg is nu het plan. De vlucht naar Rotterdam The Hague Airport is geregeld. Een groep aanhangers van de AK-partij in Nederland verwacht hem.

Cavusoglu en Koenders spreken elkaar opnieuw telefonisch. Weer verzoekt Koenders zijn collega weg te blijven, aldus een hoge Turkse functionaris. Er wordt gevreesd voor de openbare orde en veiligheid. Via social media is een oproep gedaan om massaal deel te nemen aan de bijeenkomst.

Ook het Turkse voorstel om pas na 15 maart te komen, wijst Nederland af. 'Dat kan natuurlijk niet. Onze minister moet toch naar een bevriend land kunnen reizen?', zegt de diplomaat.

Cavusoglu en Koenders hebben telefonisch een woordenwisseling. De eerste staat er op zijn staatsburgers in Nederland te bezoeken. Waarop Koenders repliceert: 'Het zijn niet uw staatsburgers, het zijn ónze mensen, ze horen bij Nederland. Ik ben ook minister van Turkse Nederlanders.'

Asscher, Koenders en Rutte (hier op archiefbeeld in de Tweede Kamer) en Aboutaleb staan al vanaf vroeg in de ochtend op zaterdag in nauw contact met elkaar.Beeld anp

DE ESCALATIE

Dan hoort hij dat Cavusoglu een interview geeft op CNN Turk. Hij dreigt met 'zware sancties' als Nederland hem de toegang weigert. Dat is de druppel. EU-buitenlandchef Frederica Mogherini wordt gebeld. Met de gehele Europese Commissie volgt zij het conflict op de voet.

Rutte, Asscher en Koenders besluiten een grens te trekken. De landingsrechten voor het toestel van Cavusoglu worden ingetrokken, maakt de premier om 11.26 uur bekend op Facebook. Hij schrijft dat Nederland met Turkije op zoek was naar een 'acceptabele oplossing' en 'nog voordat deze gesprekken waren afgerond, dreigden de Turkse autoriteiten publiekelijk met sancties. Dat maakt de zoektocht naar een redelijke oplossing onmogelijk.'

Erdogan trekt op een campagnebijeenkomst in Istanbul fel van leer tegen Nederland: 'Wat zijn ze angstig en lafhartig. Ze zijn een overblijfsel van het nazisme, ze zijn fascisten.'

'Een bizarre uitspraak, onacceptabel,' zegt Rutte voor de NOS-televisie. Het kabinetsbesluit krijgt brede steun uit de Tweede Kamer. Erdogan is een 'bullebak', zegt SP-Kamerlid Sadet Karabulut, van Turkse origine, tegen de Volkskrant: 'Wie Nederland uitmaakt voor fascistisch is losgezongen van de werkelijkheid'. Alleen Denk, de partij van Tunahan Kuzu, zwijgt de hele dag in alle talen.

In Turkije gaan kleine groepen de straat op. Voor het Nederlandse consulaat in Istanbul en de ambassade in Ankara schreeuwen ze leuzen tegen Nederland en voor Erdogan. Betogers steken hun messen in sinaasappels (oranje!) en persen die met de hand uit.

Turken protesteren in Istanbul voor de poorten van het Nederlandse consulaat.Beeld epa

STILTE VOOR DE STORM

De driehoek in Rotterdam (burgemeester, politie en Openbaar Ministerie) komt bijeen om voorzorgsmaatregelen te nemen. De woning van de consul aan de Straatweg en het Turkse consulaat aan de Westblaak worden afgezet. Een noodverordening verbiedt er demonstraties. Aboutaleb wijst drie locaties aan waar betogen wel mag.

Hollanda Evet Diyor ('Nederland Zegt Ja'), de organisatie die de Turkse minister heeft uitgenodigd, roept om 14 uur op Facebook haar achterban op 'kalm' te blijven en niet naar Rotterdam te gaan. De stad heeft echter aanwijzingen dat elders toch oproepen worden gedaan om te komen protesteren. Hollanda Evet Diyor meldt om 15.37 uur: 'Via social media vernemen wij dat er protesten georganiseerd worden. Wij organiseren deze protesten niet.' Opnieuw is de oproep 'rustig' te blijven.

De politie, de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD) en de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) hebben intussen aanwijzingen dat de minister van Gezinszaken per auto onderweg is naar Rotterdam. Ook de Duitse autoriteiten spelen die inlichtingen aan Nederland door. De Turkse minister voor Familiezaken Kaya heeft die ochtend al in Duisburg Duitse Turken toegesproken en zal dat om half drie in Düsseldorf doen.

Intussen gaat de verkiezingscampagnes in volle vaart door. Tijdens het 'debat van het zuiden', om 16 uur in Eindhoven, vallen Rutte en Asscher elkaar fel aan. De PvdA'er vraagt zijn VVD-rivaal hoe hij het 'in zijn hoofd haalt' uitkeringsgerechtigden '50 euro af te pakken'. Rutte bijt hem toe: 'Word modern. De echte Partij van de Arbeid leid jij niet, die leid ik.'

Meteen na afloop, het is iets na half zes, kruipen de twee weer in hun rol van naaste collega's. Ze trekken zich veertig minuten lang terug in een kamertje om te bespreken wat te doen als Kaya inderdaad naar Rotterdam komt.

De AIVD en NCTV hebben aanwijzingen dat de Turkse minister van Gezinszaken Kaya per auto Rotterdam probeert te bereiken.Beeld afp

WAAR IS MINISTER KAYA?

Aboutaleb vraagt de Turkse consul meermalen wat er verder nog te gebeuren staat, of hij nog iemand anders verwacht. Minister Kaya wellicht? Het antwoord is een stellig nee. 'Hij heeft ronduit tegen ons gelogen', zal de burgemeester rond twee uur 's nachts tegen de media zeggen. 'Het is schandalige misleiding.'

Op de snelweg kijken patrouilles uit naar een mogelijk konvooi. Helikopters zoeken mee. Hoe groot is de stoet die haar vergezelt? In wat voor auto's rijden ze? Wat zijn de kentekens? Het is niet bekend. 'Het is een camouflage-actie', zal de Rotterdamse korpschef Frank Paauw zondag zeggen.

Paauw heeft van het kabinet de 'expliciete wens en opdracht' gekregen om Kaya te traceren enweer te begeleiden naar Duitsland. Nabij De Kuip denkt de politie haar rond zevenen in het vizier te hebben. Een auto wordt staande gehouden bij een Shell-tankstation.

Een van de inzittenden blijkt een Turkse vrouw met een hoofddoek. Ze kan zich niet identificeren, de communicatie verloopt moeizaam. Media melden dat de minister is aangehouden, maar dat is voorbarig. De politie vermoedt een vertragings- en afleidingstactiek.

De aangehouden Turkse vrouw wappert met haar paspoort op het Shell-tankstation nabij De Kuip.Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

DE PATSTELLING

Rond half negen arriveert een stoet auto's alsnog bij het hofje achter het consulaat aan de Westblaak. In de voorste zit Kaya. Als ze uitstapt, wordt haar belet het consulaat te betreden. Bodyguards van de minister posteren zich rond haar gepantserde Mercedes met Nederlands corps diplomatique-kenteken. Ze spannen zwarte doeken voor de ruiten om haar uit beeld te houden.

'Nederland schendt alle internationale wetten, conventies en mensenrechten door mij niet het Turkse consulaat in Rotterdam binnen te laten', twittert ze om 21.32 uur. Haar bericht wordt ruim 7.200 keer geretweet en 9.200 keer 'leuk' gevonden. De Turkse regering kondigt rond die tijd aan dat het de Nederlandse ambassade en het consulaat in Turkije sluit, evenals de woningen van de consul en tijdelijk zaakgelastigde. De ambassadeur, die zich buiten Turkije bevindt, mag voorlopig niet terugkeren.

In Rotterdam stapt Kaya rond 23 uur opnieuw uit haar auto. 'Laat me vijf minuten met mijn mensen praten', vraagt ze de politie. Het antwoord blijft nee.

De Turkse minister heeft in de auto haar telefoon bij de hand. Haar begeleiders zijn omsingeld door de Dienst Speciale Interventies in de buurt van het Turkse consulaat in Rotterdam.Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

De situatie is gespannen. Rond half 12 kwart arriveren zwaarbewapende leden van de Dienst Speciale Interventies bij de Mercedes. Ze zijn getraind in het bestrijden van grof geweld, zware criminaliteit en terrorisme. De begeleiders van de ministers worden gefouilleerd, ze blijken geen wapens op het lichaam te dragen.

De patstelling wordt besproken met de minister en de zaakgelastigde van Turkije. Doel is een 'eervolle en incidentvrije aftocht' voor Kaya, 'zonder gedoe'. Dat is gemakkelijker gezegd dan gedaan. De situatie is live te volgen op Turkse zenders, de minister laat zich vanuit de auto interviewen door de Turkse tv.

Hoe langer de impasse duurt in het hofje achter het consulaat, des te drukker wordt het aan de voorzijde op de Westblaak. Ondanks de noodverordening die een samenscholing verbiedt, verzamelen zich zeker 1.500 demonstranten. Het scenario om haar auto open te breken, wordt van de hand gewezen - stel dat ze voor het oog van de camera's gewond raakt.

Terwijl minister Kaya in haar auto zit aan de achterkant van het consulaat, wordt het aan de voorkant van het consulaat drukker en grimmiger.Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

VEILIGE AFTOCHT

Dan wordt wat de politie betreft 'de minst elegante optie' gekozen: een kraanwagen zal de auto met minister en al wegslepen. Kaya geeft het op. Tierend stapt ze uit. Drie agenten escorteren haar met zachte dwang naar de auto die voor haar klaarstaat. 'Who are you?', roept ze verontwaardigd.

'De Turkse minister is halverwege Rotterdam en de Duitse grens', verklaart Aboutaleb om twee uur 's nachts. 'Ze wordt door ons gereden. Haar auto wordt er achteraan gereden en dat geldt ook voor de beveiligers en andere begeleiders.' Hij spreekt van een 'veilige aftocht'.

Een uur later keert de rust terug rond het Turkse consulaat in Rotterdam. Minister Kaya vliegt vanuit Duitsland terug naar Turkije. Zondagochtend zegt ze op een persconferentie in Istanbul dat ze 'onmenselijk' is behandeld. Even later doet minister Koenders in Buitenhof zijn verhaal. 'Als we er via dialoog niet uitkomen zijn we in staat scherpe maatregelen te laten zien.'

Minister Kaya wordt tegen gehouden door politie op het moment dat ze naar het consulaat wil lopen.Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Meer over de diplomatieke rel tussen Nederland en Turkije

Onbegrip onder Turks-Nederlandse demonstranten in Rotterdam is groot
Terwijl aan de achterkant een hoogoplopend diplomatische confrontatie vordert tussen minister Kaya en de politie, wachten Erdogan-aanhangers aan de voorkant van het Turkse consulaat in Rotterdam op een toespraak van de minister. Als blijkt dat ze geweigerd is, is het onbegrip groot en slaat de stemming om.

Erdogan roept op tot internationale sancties tegen 'bananenrepubliek' Nederland
De Turkse president Erdogan zegt Nederland zal boeten voor het schaden van de internationale betrekkingen tussen de twee landen. Volgens Erdogan 'handelt Nederland als een bananenrepubliek'. Hij heeft internationale organisaties opgeroepen Nederland sancties op te leggen.

Turks-Nederlandse rel komt Erdogan erg goed uit
Recep Tayyip Erdogan ligt op ramkoers en dat bevalt hem goed. Terwijl Nederland volgens de Turkse dreigementen een 'hoge prijs' gaat betalen voor de diplomatieke rel, rinkelt voor de Turkse president de kassa. Hij beschuldigt - niet geheel zonder reden - premier Mark Rutte ervan met het oog op de verkiezingen de zaak op de spits te drijven, maar voor hemzelf spelen electorale overwegingen een veel grotere rol.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden