Hoe nu verder? Zeven scenario's

Paars-plus mag dan mislukt zijn, er zijn nog allerlei politieke varianten..

Scenario 1 Middenkabinet
Na Balkenende IV verzoenen PvdA en CDA zich onder leiding van de VVD.

Na de val van het kabinet-Balkenende IV waren de verhoudingen tussen CDA en PvdA totaal verzuurd. Het leek er niet op dat de twee partijen snel weer samen zouden gaan regeren. Maar maanden zijn in de politiek een eeuwigheid. De kemphanen Jan Peter Balkenende en Wouter Bos hebben een stap opzij gezet en bovendien speelt de oorzaak van de breuk – de militaire missie in Uruzgan – in deze formatie geen rol.VVD-leider Mark Rutte heeft de PvdA en de CDA nodig voor een middenkabinet. Hij vindt het de enige logische combinatie, nu Paars-plus is gestrand. Hij verwees woensdagavond naar de ‘blokkades’ van Geert Wilders (PVV) en Maxime Verhagen (CDA) voor een rechts kabinet.Helaas voor Rutte staat Job Cohen (PvdA) niet te trappelen. Maar na een klemmend verzoek van koningin Beatrix ‘in het landsbelang’ kan hij de onderhandelingen toch niet bij voorbaat afwijzen. Gaande de onderhandelingen blijkt de VVD toeschietelijker dan onder Paars-plus. Cohen beseft dat zijn afwijzing van deze coalitie alsnog kan leiden tot een rechts kabinet, of tot een minderheidskabinet van VVD en CDA.Niet onbelangrijk: in de PvdA-fractie zitten enkele oud-bewindslieden (Ronald Plasterk, Nebahat Albayrak, Sharon Dijksma) die niets liever willen dan weer een departement besturen.

Scenario 3 Rechts kabinet (2)
Mark Rutte schrijft alleen een regeerakkoord. Daarna schuiven CDA en PVV alsnog aan.

De PvdA weigert te onderhandelen over een middenkabinet. De PVV blijft weigeren aan tafel te zitten zonder het CDA en daarmee lijkt rechts nu echt van de baan. Weer gaat een informateur onverrichter zake naar de koningin.Nu doorbreekt Beatrix de impasse: ze benoemt Rutte zelf tot informateur. Hij krijgt de opdracht ‘een proeve van regeerprogramma’ te schrijven. Die opdracht kreeg PvdA-leider Wim Kok ook in 1994, nadat de onderhandelingen over Paars I waren mislukt. En Paars kwam er alsnog.Rutte heeft twee weken later een regeerakkoord op hoofdlijnen af. Daarvoor zoekt hij partners. De PvdA houdt reserves. De bezuinigingen van 18 miljard euro zijn fors en het steekt Cohen vooral dat in het akkoord geen lastenverzwaringen staan. Ook blijft hij vasthouden aan een evenwichtig inkomensbeleid. Voor hem staat ‘maatschappelijk draagvlak’ voorop; zijn achterban is niet te porren voor dit akkoord. Het CDA is een stuk positiever: de partij wil met de VVD de schatkist bewaken. Ze laten de hypotheekrente met rust. Verhagen had maanden de tijd om de achterban te laten wennen aan een kabinet met de PVV.Wilders is enthousiast. Vooral de passages over integratie en immigratie spreken hem aan. Dat de AOW-leeftijd omhoog gaat, vindt hij allang geen probleem meer.

Scenario 4 Minderheidskabinet
De PVV vindt een akkoord van VVD en CDA te slap. Maar gedoogsteun wil Geert Wilders wel geven.

VVD-leider Mark Rutte en CDA­fractievoorzitter Maxime Verhagen zitten samen aan de onderhandelingstafel. De twee kunnen het prima met elkaar vinden. Ze hebben één probleem: de VVD heeft 31 zetels, het CDA slechts 21. Samen zijn dat er 52, bij lange na geen meerderheid in de Kamer. Toch schrijven ze samen een regeerakkoord op hoofdlijnen. Ze bezuinigen 20 miljard euro én de lasten worden verlicht. Er komt geen kilometerheffing en de hypotheekrenteaftrek blijft. De AOW-leeftijd gaat wel naar 67 jaar. Met hun akkoord gaan Rutte en Verhagen de boer op. Bij de PvdA vangen ze meteen bot: de sociaal-democraten zien niets in de plannen. Ook de PVV vindt het akkoord te slap om mee te regeren. Maar Geert Wilders wijst het ook weer niet helemaal af.Hij gaat gedoogsteun geven aan een minderheidskabinet van VVD en CDA. Zijn voorbeeld is immers de Deense Volkspartij van Pia Kjaersgaard. Die partij gaf gedoogsteun aan liberaal-conservatieve kabinetten en wist daarmee invloed te krijgen op het immigratiebeleid.

Scenario 5 Alsnog Paars-plus
De laatste kans van Rutte om premier worden: terug naar de drie progressieve partijen.

De onderhandelingen over Paars-plus mogen dan na ruim twee weken onderhandelen zijn mislukt, aan de onderlinge verstandhouding heeft het niet gelegen. Er is ‘met hartstocht en met volstrekte openhartigheid’ onderhandeld, zei informateur Jacques Wallage (PvdA) ten afscheid. ‘Ze kregen pijn in de buik toen ze voelden dat het misging.’Daarna onderzoekt Rutte zonder succes een middenkabinet van VVD, CDA en PvdA. Maar Job Cohen weet hem voor eens en voor altijd duidelijk te maken: als afspraken maken over bezuinigingen niet lukt met Paars-plus, dan lukt het zeker niet met een middenkabinet. Ook de rechtse coalitie, Ruttes echte eerste keuze sinds de verkiezingen, wil maar niet van de grond komen. Wilders en Verhagen laten hem in de steek. Voor Mark Rutte wordt het nu kiezen of delen: wil hij eindigen in de oppositiebankjes, ondanks de verkiezingswinst? Of wil hij toch opnieuw over Paars-plus praten, hoe slecht dat ook moge uitpakken in de opiniepeilingen?Dan toch maar terug naar Paars-plus. Maar die weg kent wel zijn prijs. Een van de piketpaaltjes die Rutte plantte, zal er nu toch moeten aangaan. De kilometerheffing komt er nog steeds niet, en de hypotheekrenteaftrek blijft. Maar de bezuinigingen van 18 miljard euro worden niet gehaald, of er moet lastenverzwaring komen voor de hogere inkomens.

Scenario 6 Roemer-variant
De VVD staat buiten spel. Job Cohen leidt een kabinet van PvdA, CDA, SP en GroenLinks.

Het is december. Een half jaar na de verkiezingen is het de winnaar VVD nog niet gelukt een kabinet te formeren. De pogingen (van rechts tot Paars-plus tot midden) zijn uit de handen van Rutte gevallen. Dan komt een nieuwe informateur met de zogeheten Roemer-variant op de proppen. De eerste informateur Uri Rosenthal wuifde het idee van SP-leider Emile Roemer begin juni nog gekscherend weg. Nu, maanden onderhandelen verder, is een kabinet van PvdA, CDA, SP en GroenLinks dan toch echt een serieuze optie geworden.PvdA-leider Job Cohen neemt het initiatief en gaat met de andere drie partijen om de tafel zitten. Dan gaan de onderhandelingen van centrum-rechts plots naar centrum-links.De partijen bezuinigen, maar gaan met 10 miljard euro lang niet zo ver als wat bij de andere kabinetsvarianten op tafel lag. Schaalvergroting wordt taboe, centrum-links wil terug naar de kleine scholen en ziekenhuizen. Veel onderwerpen worden wegens de onderlinge verschillen wel vier jaar in de ijskast gezet, zoals de AOW-leeftijd, de hypotheekrenteaftrek en de kilometerheffing.

Scenario 7 Nieuwe verkiezingen
De kiezer schonk de politiek een verpulverd landschap. En dus mag de kiezer de scherven zelf opruimen.

Het dreigt een running gag te worden op de EU-toppen in Brussel: na afloop zwaaien de regeringsleiders de demissionaire Nederlandse minister-president Balkenende uit. En verhip: drie maanden later is hij er toch weer.Het was de inmiddels alweer bijna vergeten informateur Uri Rosenthal die meteen na de verkiezingen opmerkte dat de kiezer een verpulverd landschap had veroorzaakt. Het was Mark Rutte die zei dat de grootste partij van een verkiezing nog nooit zó klein was geweest – in heel Europa niet. Iedereen is de tel kwijtgeraakt van het aantal noodgedwongen interventies van de koningin. De politieke verhoudingen zijn verzuurd. Zelfs de informatiepoging op een geheime locatie van oud-premier Ruud Lubbers (CDA) mocht niet baten.En dus gebeurt het onvermijdelijke. De kiezer mag opnieuw naar de stembus, zonder dat de vorige verkiezingen een kabinet hebben opgeleverd dat ook maar één dag heeft geregeerd. Het is een unicum in de parlementaire geschiedenis van Nederland.De nieuwe verkiezingscampagne heeft een hoog surrealistisch gehalte; de opiniepeilingen vliegen alle kanten op. Over de inhoud gaat het amper nog, want iedereen weet dankzij de slepende informatieperiode wie met wie zou willen regeren en waarom dat toch maar niet wilde lukken.

Scenario 2 Rechts kabinet (1)
Nooit gedacht, toch gekregen: Mark Rutte krijgt Geert Wilders en Maxime Verhagen samen om tafel.

‘Ons past op dit moment bescheidenheid’ – met deze mantra hield fractievoorzitter Maxime Verhagen (CDA) meteen na de verkiezingen elke avance af voor deelname aan een rechts kabinet. De VVD en de PVV moesten het als respectievelijk de grootste partij en de grootste winnaar eerst maar eens onderling eens worden.Maar de passage over bescheidenheid wordt niet meer gehoord uit de mond van Verhagen. De christen-democraten mogen dan wel twintig zetels hebben verloren, een rol in de oppositie is ook bepaald geen ideaalbeeld. Bovendien voelt de dramatische verkiezingsuitslag net iets minder dramatisch aan, nu Rutte zijn tanden heeft stukgebeten op Paars-plus.En dus nemen de christen-democraten hun verantwoordelijkheid: ‘Het land moet wél geregeerd worden.’ De staatsfinanciën op orde brengen, doe je sneller zonder de PvdA. In het vorige kabinet botsten de sociaal-democraten geregeld over geld met het CDA. En Job Cohen wil geen middenkabinet.Intussen laat Geert Wilders overduidelijk blijken hoe plooibaar hij is. Niet alleen mag de AOW-leeftijd omhoog, ook zwijgt hij over de kopvoddentaks, over het beperken van ontwikkelingssamenwerking tot noodhulp en over het beperken van de godsdienstvrijheid.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden