Analyse VS en Noord-Korea

Hoe nu verder met Noord-Korea en de VS? Drie scenario’s

Nu de Amerikaanse president Trump de top met Noord-Korea heeft opgeblazen, dringt de vraag zich op: hoe nu verder? Telt Kim zijn knopen, wordt het doormodderen of zetten de VS alsnog in op een preventieve aanval?

De Amerikaanse president Donald Trump. Foto Anp

1. Kim telt zijn knopen

Noord-Korea leek vrijdag al een beetje terug te krabbelen in een officiële reactie op het ‘spijtige’ besluit van Trump. ‘We willen de VS laten weten dat we nog steeds bereid zijn tot een ontmoeting, wanneer dan ook’, aldus onderminister Kim Kye-gwan in een opvallend milde reactie, waarin Trump ook nog eens werd gecomplimenteerd vanwege zijn ‘moedige beslissing’ de Noord-Koreaanse leider te ontmoeten, iets wat ‘vorige Amerikaanse presidenten niet hadden gedurfd’.

Het zou goed kunnen dat Kim Jong-un de komende weken zijn knopen telt. Het was immers de Noord-Koreaanse leider zelf die begin dit jaar het initiatief nam om de dialoog met Zuid-Korea en de VS weer op te pakken. In gesprekken met de presidenten van China en Zuid-Korea zei Kim zich te willen concentreren op de economische ontwikkeling van zijn land. In ruil voor economische samenwerking en het afbouwen van de zware economische sancties zou hij zelfs bereid zijn te praten over het opgeven van zijn kernwapens.

Maar nu de ontmoeting met Trump niet doorgaat, lijken zijn economische doelen ver weg en blijven de sancties voorlopig in werking. Als Kim wat wil, zal het initiatief van hem moeten komen. Hij zal iets moeten zeggen over de ‘vijandige houding’, waar Trump over is gevallen. Vrijdag gebeurde al iets soortgelijks toen onderminister Kim in zijn verklaring zei dat de agressieve uitlatingen van eerder die week ‘slechts een reactie waren op de ongebreidelde opmerkingen van de Amerikanen’. Met andere woorden: het was niet persoonlijk bedoeld.

Trump gaf op zijn beurt een opening in zijn brief aan Kim Jong-un. ‘Als u van gedachten verandert, aarzel dan niet om mij te bellen of te schrijven. De wereld en Noord-Korea in het bijzonder heeft een grote kans voor blijvende vrede verloren. Dat is een verdrietig moment in de geschiedenis.’

Kim Jong-un zal de komende weken ongetwijfeld door de Zuid-Koreaanse president Moon Jae-in gebeld worden om hem te overreden een gebaar te maken naar Trump. Moon, die ‘perplex’ was na de beslissing van Trump, heeft de afgelopen maanden alles op alles gezet om de Washington en Pyongyang dichter bij elkaar te brengen. Een woordvoerder van Moon zei dat de president alles zal doen om het momentum voor vredesbesprekingen in stand te houden.

Ook China liet weten niet in te zien waarom de gesprekken niet hervat kunnen worden. ‘Blijf geduldig, toon je goede wil, en zet een stapje in elkaars richting’, zei Lu Kang, woordvoerder van het Chinese ministerie van Buitenlandse Zaken. Tekenend was dat hij het woord ‘afzeggen’ niet eens in de mond nam. China behandelt Trump als een nukkig kind dat ineens zijn verjaarspartijtje heeft afgezegd. Het Noord-Koreaanse kindje wil toch graag op het feestje komen?

Van praten is China een groot voorstander, zeker nu Kim zich de afgelopen maanden in Chinese ogen tot een acceptabel staatsman heeft ontwikkeld. Deze keer ging het mis, aldus professor Sun Xingjie, omdat de top was gebaseerd op ‘een schitterend misverstand’ dat er wel even een deal kon worden gesloten. Trump en Kim moeten eerst wat meer naar elkaar toegroeien, dan kunnen ze alsnog met elkaar aan tafel.

2. Doormodderen

Het scenario dat het meest voor de hand ligt. Eigenlijk zoals het al gaat sinds begin jaren negentig, toen de VS en Noord-Korea begonnen met onderhandelingen over het nucleaire programma van Pyongyang. Met ups and downs, met dreigementen, vredesvoorstellen en veel onderhandelingen; maar altijd zonder een doorbraak.

Ook nu lijkt daarvoor nog te veel animositeit te bestaan tussen Noord-Korea en de VS; en lijkt Pyongyang te veel gehecht aan zijn nucleaire wapens – de veiligheidsgarantie die het Kim-regime verzekert van zijn machtspositie.

Een terugkeer naar de situatie van vorig jaar, toen Trump de druk opvoerde met zijn beleid van ‘maximale druk’ – door het opvoeren van de economische sancties en het internationaal isoleren van Pyongyang – is geen optie meer. Alleen Japan, dat liet weten ‘begrip’ te hebben voor Trumps beslissing de ontmoeting met Kim Jong-un af te blazen, is nog voor een harde lijn richting Pyongyang. Volgens Tokio moet Noord-Korea eerst vooruitgang laten zien met het ontmantelen van kernwapens, pas dan valt er te praten.

In China en Zuid-Korea staat de vlag er heel anders bij. Beide landen hebben recent de banden juist aangehaald met Pyongyang. De afgelopen maanden zijn de Chinees-Noord-Koreaanse betrekkingen met maar liefst twee bezoeken van Kim Jong-un aan China dramatisch verbeterd. De lichaamstaal tussen de Chinese leider Xi Jinping en Kim sprak boekdelen: hier nam de jonge dictator dankbaar vaderlijk advies van Xi in ontvangst om van zijn eerste stapjes op het toneel van de internationale diplomatie een succes te maken. Sindsdien lopen de Noord-Koreaanse delegaties Beijing plat. Ze worden op het hoogste niveau als de beste vrienden ontvangen en maken leerzame uitstapjes naar fabrieken, nieuwbouwwijken en andere hoogtepunten van China’s economische wonder. Leer van ons hoe je rijk wordt en tegelijkertijd zonder politieke veranderingen aan de macht kan blijven, is de boodschap. Nadat Pyongyang jarenlang die Chinese les negeerde, ligt Kim nu wat China betreft op de juiste koers.

En er is in Chinese ogen nog iets onomkeerbaars gebeurd: de staatsmedia prezen Noord-Korea voor het opblazen van de tunnels naar de nucleaire testlocatie, uitgerekend enkele uren voordat Trump de top afzei. Al was er geen onafhankelijke verificatie van daadwerkelijke ontmanteling van het testcentrum, ‘Pyongyang heeft zijn diepste oprechtheid getoond’, aldus een commentaar in de populistische staatskrant Global Times. ‘Het was een keerpunt waarbij Noord-Korea zijn confrontatiepolitiek verruilde voor gecoördineerde inspanningen om met de internationale gemeenschap samen te werken.’ Kortom, Kim als vermoorde onschuld. En die straf je niet met sancties en isolatie, vindt Beijing.

De Zuid-Koreaanse president Moon wil ook niet terug naar de hypergespannen situatie van vorig jaar, nu hij de afgelopen maanden alles op alles heeft gezet om alle partijen dichter bij elkaar te brengen. Vorige maand schudde hij Kim Jong-un op de grens de hand, waarna de twee landen de wil uitspraken om de Koreaanse oorlog formeel ten einde te brengen. Moon krijgt daarin grote steun van de Zuid-Koreanen. Volgens een recente peiling van onderzoeksbureau Gallup vindt 88 procent van de Zuid-Koreanen de recente top tussen Moon en Kim een succes. Nog nooit had een Zuid-Koreaanse president een hoger waarderingscijfer. Een woordvoerder van Moon zei dat de president alles zal doen om het momentum voor vredesbesprekingen in stand te houden.

Misschien dat het ook allemaal te snel is gegaan. Een top tussen twee regeringsleider is normaal gesproken het eindpunt van onderhandelingen, niet het begin. De buurlanden zullen van Noord-Korea willen horen hoe serieus het nou eigenlijk is, met het opgeven van zijn kernwapens. De VS zullen eerst meer zekerheid willen, voordat opnieuw een ontmoeting wordt gepland. Voorlopig is alles nog mogelijk. Vrijdag vertelde de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Mike Pompeo zijn Zuid-Koreaanse collega Kang Kyung-wha dat de VS zich nog altijd ‘gecommitteerd hebben aan de dialoog met Noord-Korea’.

3. Bolton-route

Het was altijd het risico van het streven naar een ontmoeting tussen Trump en Kim Jong-un. Mocht de ontmoeting uitmonden in een fiasco, welk diplomatiek middel zou dan nog beschikbaar zijn om een confrontatie met andere middelen af te wenden?

Het is nog geen jaar geleden dat Kim en Trump elkaar openlijk bedreigden met een nucleaire oorlog – en in het najaar van 2017 lekten Amerikaanse plannen uit voor een ‘bloedneus’-tactiek: een plan om Noord-Korea een slag toe te brengen die groot genoeg was om indruk te maken, maar klein genoeg om een oorlog te voorkomen. Viktor Cha, de beoogde ambassadeur in Seoul, trok zich terug omdat hij niet kon leven met dit soort plannen voor een preventieve aanval op Noord-Koreanen.

De huidige veiligheidsadviseur van Trump, John Bolton, heeft daar geen problemen mee. Eerder dit jaar, toen hij nog niet in functie was, betoogde Bolton in The Wall Street Journal dat het ‘volstrekt legitiem is voor de VS om als eerste toe te slaan’. ‘Gezien de gaten in de inlichtingen die we hebben over Noord-Korea, zouden we niet tot de laatste minuut moeten wachten.’

Elk plan in deze richting zal op groot verzet stuiten van de andere hoofdrolspelers. Vooral Zuid-Korea, dat in de vuurlinie ligt, zal alles op alles zetten om escalatie te voorkomen. Slechts een kleine minderheid van geharde conservatieven ziet een preventieve aanval op Noord-Korea als een oplossing voor het conflict. Zelfs in Japan, waar de hardliners aan de macht zijn, krijgt Trump niet snel de handen op elkaar voor een aanval. Pyongyang zou ter vergelding ook Tokio kunnen raken.

Ook Rusland en China zijn mordicus tegen. De (voormalige) bondgenoten van Noord-Korea zullen elke kans grijpen om te benadrukken dat Noord-Korea de afgelopen weken juist zo goed heeft meegewerkt. De Russische president Poetin liet al weten ‘verbaasd’ te zijn over het besluit van Trump.

De Chinezen hebben jaar in jaar uit oogluikend toegestaan dat Pyongyang kernwapens ontwikkelde, testte en perfectioneerde. China zal zich tot het uiterste verzetten tegen een Libië-scenario, waarbij de VS en bondgenoten het Kim-regime ten val brengen en dat de Amerikanen tot aan de Chinese grens brengt.

Natuurlijk verkiest China ontwapening van het gehele Koreaanse schiereiland – let wel, niet alleen Noord-Korea – maar voorziet ook in reductie van de Amerikaanse militaire aanwezigheid in Zuid-Korea. Maar als dat er niet in zit, schakelt China terug naar de oude voorkeur en dat is stabiliteit in de vorm van het Kim-regime, desnoods met kernwapens. In Chinese ogen is niets erger dan militaire escalatie. Theoretisch is Beijing als bondgenoot zelfs verplicht Noord-Korea bij te staan.

Mogelijk tweede kans voor Trump en Kim Jong-un

Amerika heeft ‘zeer productieve gesprekken’ met Noord-Korea over het toch door laten gaan van de ontmoeting tussen president Donald Trump en de Noord-Koreaanse leider Kim Jong-un. Trump twitterde dat zaterdagochtend.

Eerder liet Trump al weten dat hij niet uitsloot dat de topontmoeting toch plaats zal vinden. In de tweet zegt Trump dat als de top plaatsvindt, dat ‘waarschijnlijk’ zoals eerder al was afgesproken op 12 juni in Singapore zal zijn. Als het nodig is, zal de ontmoeting worden verlengd.

Trump had de ontmoeting met Kim eerder afgezegd. Hij beklaagde zich toen over de ‘enorme woede en open vijandigheid’ uit de hoek van Pyongyang.

Dit ging vooraf aan de plotselinge toenadering van Noord-Korea

Het Noord-Koreaanse regime is bereid zijn kernwapens op te geven als er geen 'militaire dreiging' meer is en de veiligheid van het land is 'gegarandeerd'. Dat hebben Zuid-Koreaanse functionarissen deze week gezegd na hun terugkeer uit Pyongyang.

De belangrijkste Noord-Korea-diplomaat van de VS stapte vorige week plotseling op, uitgerekend op een moment dat er signalen zijn dat Noord-Korea overleg met de VS niet langer schuwt.

Ook al kwamen Noord en Zuid dichter bij elkaar, de betrekkingen met de VS bleven ijzig. Begin februari voerde de regering van Noord-Korea de verbale trijd met de VS nog op: Kim waarschuwde Trump 'en zijn lakeien' voor gewapend ingrijpen.

In de strijd tussen Noord- en Zuid-Korea was er plots sprake van een moment van verlichting: de openingszet daartoe van Kim werd gevolgd door een uitstel van Amerikaans-Zuid-Koreaanse militaire oefeningen, een dag van directe gesprekken tussen Noord en Zuid, en de aankondiging van Noord-Korea's deelname aan de Winterspelen in Pyeongchang. Zo kan de ontspanning tussen Noord- en Zuid-Korea verklaard worden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.