Hoe nu verder met Europa?

De Britten stappen uit de Europese Unie, en sinds ze dat besloten, hoor je vaak dat die Unie snel hervormd moet worden. Wat moet er vooral veranderen? En hoe krijgen we dat voor elkaar? Vier denkers over Europa geven hun antwoord.

Beeld Illustratie: Gees Voorhees

We moeten stoppen met steeds maar doorintegreren

René Cuperus, columnist en PvdA-ideoloog

'Ik zeg: stop met die fictie van een ever closer Union'. De Volkskrant-columnist Cuperus gruwt ervan. 'Echte Europese eenwording: dat is, after all, geen wijs en rijp idee. Vlamingen en Walen willen al nauwelijks één worden, zoals wij Nederlanders zelfs met Vlaanderen geen minister van Financiën zouden willen delen. Op Europees niveau wordt steeds de suggestie gewekt dat de nationale staat achterhaald is en afgeschaft zou moeten worden. Tegelijk lukt het niet om in plaats daarvan een effectief Europees bestuur te vestigen. En het geheel staat onder druk van permanente uitbreiding. Volgens de verdragen mag zo'n beetje elk land dat aan het Eurovisiesongfestival meedoet, het lidmaatschap claimen als het aan de criteria voldoet. Tot ver in de Kaukasus.'

Cuperus is wat je noemt een euroscepticus. Hij wil eerder aan Brussel overgedragen macht teruggeven aan de lidstaten. 'We moeten de motor van het permanent door-integreren even stilzetten. Dat betekent vooral dat de ongekozen ambtenaren van de Europese Commissie minder moeten doen. Het is niet voor niets dat Frans Timmermans als een grote aap op die andere 27 eurocommissarissen moest gaan zitten, om te voorkomen dat er te veel nieuwe regels worden bedacht.'

De praktijk is dat het al niet lukt om de maandelijkse verhuizing van het Europees Parlement naar Straatsburg te stoppen, laat staan om het aantal eurocommissarissen te verminderen. Cuperus weet het, maar hoopt dat het Britse 'nee' iedereen wakker schudt. 'De Brexit is het topje van de ijsberg, want we hebben te maken met een algehele opstand tegen het establishment en tegen de ongelijke gevolgen van de mondialisering'. Met name laagopgeleiden maken zich zorgen over hun pensioen, hypotheek, baan. Immigratie, zoals de grootschalige komst van Oost-Europeanen naar het Verenigd Koninkrijk, speelt een rol in die volkse onvrede, legt de PvdA-intellectueel uit.

Maar hoe doe je daar in de praktijk iets aan? Met quota? 'Nou, ik vind het belangrijker waar PvdA-minister Lodewijk Asscher nu mee bezig is, in Europees verband: gelijk loon voor gelijk werk. Het tegengaan van grootschalige uitbuiting en sociale dumping. Het verschil in uurloon binnen de EU is gewoon te groot. We hadden met een overgangsregime moeten werken, waarin je het vrij reizen koppelt aan de afstand tot het gemiddelde welvaartsniveau in Europa.'

Gelijk loon voor gelijk werk zou betekenen dat het onaantrekkelijker wordt om hier een Poolse bouwvakker of chauffeur in te huren. Maar Asscher krijgt de hoon van landen als Polen en Bulgarije over zich heen. Dat veel van hun inwoners wegtrekken, mag in die landen ontwrichtend werken, 'het probleem is dat Oost-Europese landen dit zelf als verdienmodel zien', geeft Cuperus toe. En zolang dat het geval is, zal het moeilijk worden om dit voorstel erdoor te krijgen, want ook die lidstaten moeten instemmen met aanpassing van de regels.

René Cuperus. Beeld Peter Lipton

Meer samenwerking is nodig, net als snellere antwoorden op crises

Sophie in 't Veld, europarlementariër D66

'Europa zou juist méér moeten samenwerken', zegt de fractievoorzitter van D66 in het Europees Parlement. 'Op punten als veiligheid, energie en de vluchtelingenstroom. Er zijn grote mondiale uitdagingen. Als je nog iets in de melk te brokkelen wilt hebben in een globaliserende economie moet het samen. Mensen denken vaak dat alles heel snel gaat in Europa, maar het tegendeel is het geval. Kijk bijvoorbeeld hoe lang het duurt om de 'roaming kosten' voor het bellen binnen Europa af te schaffen. We hadden geen snel antwoord op de financiële crisis, op de vluchtelingencrisis, op de terreurdreiging of op conflicten in onze omgeving, zoals Oekraïne en Syrië.'

'We doen alsof we nog steeds met zes landen zijn en het alleen over kolen en staal gaat, maar het lukt niet meer op de ouderwetse manier, met allemaal formele en informele veto's, daar moeten we vanaf. Ja, dat kan betekenen dat een land overruled wordt, maar het betekent ook dat je een adequaat antwoord krijgt op die crises. Ik vind het ongelooflijk dat de regeringsleiders maandenlang achter gesloten deuren geen overeenstemming konden bereiken over een gezamenlijke oplossing voor die vluchtelingencrisis, terwijl ze daarna wel heel snel zaken konden doen met een dictator als Erdogan...'

Sophie in 't Veld. Beeld anp

In 't Veld vindt niet dat de integratiemotor moet niet stoppen, wat Cuperus bepleit. Integendeel, kom maar door met die energie-unie, de Europese grens- en kustwacht en dito asielprocedure, anders blijf je van crisis naar crisis hobbelen. 'Dankzij de vluchtelingencrisis hebben we na veel vijven en zessen een gezamenlijke grensbewaking, maar die is net zo sterk als de zwakste schakel. Als één land niet meewerkt, houdt het al op.'

Dat is de route die de zogeheten eurofielen kiezen: door juist meer samen te werken en bevoegdheden naar Brussel over te hevelen, bereik je betere resultaten en kun je het vertrouwen terugwinnen.

Overigens gebeurt die overdracht van soevereiniteit nu vaak sluipenderwijs. Het pleit voor In 't Veld dat ze vindt dat politici dit hardop moeten durven toegeven. Ze moeten, vindt zij, ook beter laten zien wat we ervoor terugkrijgen. Zoals 'een stabiele munt', in ruil voor begrotingscontrole bij eurolanden. 'We moeten beginnen met onze nationale kiezers te overtuigen van de voordelen.'

Maar maakt zo'n versterkte Europese integratie op het vlak van economie, energie, veiligheid en asiel niet een nieuw verdrag noodzakelijk? 'Ja, uiteindelijk wel', erkent ze, 'al kan er ook al veel binnen het huidige verdrag.'

Die laatste toevoeging is pikant, want elk nieuw verdrag zal ongetwijfeld leiden tot een explosie aan referenda in veel landen. Het spookbeeld: GeenPeil in het kwadraat. Precies waar D66, haar ooit zo referendum-minded partij, nu even geen zin heeft. Tekenend is daarom ook haar subtiele opmerking 'dat we niet te snel moeten praten over 'het volk', want 48 procent heeft tegen de Brexit gestemd.'

Frankrijk en Italië moeten gedwongen worden te hervormen

Adriaan Schout, expert bij het Clingendael Instituut

'Ten eerste moeten Frankrijk en Italië hun economie hervormen. Eigenlijk draaien alle discussies over verdiepte Europese integratie en over Draghi's monetaire beleid om het uit de wind houden van Frankrijk en Italië. Als zij hervormen hoeft de EU niet uit te dijen. Die dreiging is dan van tafel. Ten tweede zou Nederland een blok moeten vormen met Oostenrijk, Finland, Denemarken en Tsjechië, om Duitsland, dat steeds weer compromissen sluit met Frankrijk, in toom te houden.'

De Europa-deskundige is hoorbaar geagiteerd. 'Er ligt nu een paper van de Frans-Duitse ministers van Buitenlandse Zaken, vol met vergaande voorstellen die Nederland niet wil, onder meer voor een fiscal capacity, Europese belastingen. Dit betekent dat het nog verder gaat met de overdracht van geld van noord naar zuid. Mensen zeggen: ach dat gaat niet zo'n vaart lopen, maar dat blijkt steeds onterecht. Ten derde zullen we ons in Europa nog assertiever en harder moeten opstellen: dit willen we niet! Mark Rutte moet piketpaaltjes slaan, zeggen waar de Europese Unie níét naartoe moet gaan.'

Adriaan Schout. Beeld Peter Hilz

Nou is piketpaaltjes slaan sowieso al geen hobby van de hyperflexibele Rutte, maar los daarvan, hoe gaan we de verantwoordelijkheid voor de financiële stabiliteit weer neerleggen bij de individuele eurolanden - waarvoor ook Cuperus pleit? Maken zuidelijke landen zich er niet al minstens een jaar of vijftien te makkelijk van af? Fransen en Italianen zijn nu eenmaal niet snel geneigd om pijnlijke maatregelen te nemen à la Nederland, dat, memoreert Schout, zelfs eens 'de masochist van Europa' is genoemd door een Brusselse ambtenaar. En zonder bail-outs (noodleningen) loop je dan weer het risico op chaotische faillissementen.

Als de overdracht van noord naar zuid verder gaat, zal ook de onvrede hier alleen maar toenemen, betoogt Schouten. 'Of ik dan bang ben voor een Nexit? Nou, nog banger ben ik dat de Duitse politici hun eigen bevolking onderschatten en dat de Duitsers op een zeker moment eruit willen stappen.'

Goed, een blok vormen dus met een aantal andere kleine eurolanden, om de Duitse politici in het 'zuinige' kamp te houden. Maar stel dat het al lukt om onderling op één lijn te komen, heeft Nederland zelf wel voldoende invloed op Duitsland? 'Dat is de vraag', erkent Schout. Wat hij daarna zegt, stemt niet erg optimistisch: 'Als ik met Duitse denktanks probeer af te spreken, vinden ze ons meestal te klein, ze doen liever zaken met Franse collega's. Of Merkel ons niettemin graag in haar kamp heeft, als tegenwicht tegen de Fransen? Overschat niet in hoeverre Duitsland Nederland nodig heeft...'

We moeten de buitengrenzen beter bewaken

Luuk van Middelaar, politiek filosoof

'Ik ben voorstander van een versterkte samenwerking op het gebied van veiligheid, mits dat geen luchtballonnen zijn over een Europees leger. Dat roept precies het spookbeeld op dat tegenstanders schetsen, namelijk de Europese Unie als superstaat die het einde vormt van de nationale staat. Bovendien heeft zo'n leger weinig concreet nut, zeker als je het sterkste Europese leger, het Britse, net kwijt bent. Maar met het oog op de vluchtelingencrisis moeten we wel beter gezamenlijk de grenzen controleren.'

Van Middelaar, die voor de toenmalig president van de Europese Raad Herman van Rompuy werkte, ziet daar wel het draagvlak voor: 'Dat begrijpt iedereen die de afgelopen acht maanden weleens de televisie aan had en honderdduizenden mensen van de ene lidstaat naar de andere zag lopen. Als we een continent zonder grenzen fijn vinden, economisch en ook qua beschaving, dan moeten we kunnen bepalen wie er wel en niet in komt. Daarvoor is een gedeeld besef nodig, dat open binnengrenzen gezamenlijke buitengrenzen betekenen.'

Maar hoe dan? Van Middelaar erkent dat het kan botsen met de nationale soevereiniteit als andere landen zich met de grensbewaking van een lidstaat gaan bemoeien. En dan zijn er nog de historische ('Natuurlijk, Polen willen liever geen Duitsers aan de Pools-Wit-Russische grens') gevoeligheden. 'Daarom heb je ingenieuze oplossingen nodig, je kunt niet alleen Europese grenswachten in blauwe pakjes met gele sterren overal neerplanten vanuit Brussel. Eerst maar eens samenwerken, kijken naar formules die haalbaar zijn.'

Luuk van Middelaar. Beeld Hollandse Hoogte

Is het niet juist dat stroperige, verder rommelende Europa dat steeds minder burgers overtuigt? Van Middelaar ziet een rol voor de NAVO weggelegd, waar de discussie over soevereiniteit inderdaad veel minder speelt. Maar verleggen we zo het probleem niet naar een andere vergadertafel?

Bovendien vindt hij dat gezamenlijke buitengrenzen óók tot een Europese vorm van asiel moeten leiden. Terwijl alleen al het verdelen van kleine aantallen vluchtelingen over de lidstaten op een echec is uitgelopen. Daarnaast blijft de niet geringe migratie vanuit Oost-Europese lidstaten naar het Westen - zie de Brexit - ook dan nog steeds aan het vertrouwen in 'Brussel' knagen.

Dat erkent Van Middelaar. 'In de deal die David Cameron in februari sloot, stonden punten die voor iedereen interessant zijn. Daaronder een noodremprocedure voor als de migratie vanuit andere Europese lidstaten opeens te groot wordt.' Of meer macht voor de nationale parlementen, met een soort rode kaart voor Europese besluiten.

Maar een knappe jongen die de menukaart van Cameron opnieuw op tafel weet te krijgen, want er zijn genoeg landen die helemaal niks van dit soort uitzonderingsposities moeten hebben. 'Op verzoek van de Belgen is afgesproken dat het bij een Brexit weer zou vervallen. Maar ik zou dat pakket niet meteen in de prullenbak gooien.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden