Weblog

Hoe Ngugi wa Thiong'o ontdekte dat hij schrijver was

Het moet een fantastisch tijd zijn geweest voor een jonge student: het leventje op de campus van de vermaarde Makerere Universiteit bij de Oegandese hoofdstad Kampala aan het eind van het koloniale tijdperk. Ngugi wa Thiong'o (de Keniaanse schrijver die elk jaar weer hoog staat bij de bookmakers als kanshebber op de Nobelprijs voor Literatuur, maar het steeds niet wordt) was een van die studenten en hij schrijft over die tijd in het derde deel van zijn memoires dat onlangs verscheen: Birth of a Dream Weaver.


De eerste twee romans en het eerste toneelstuk van Ngugi.Beeld wb

Er heerste een sfeer van verwachting: er gingen grote dingen gebeuren, de onafhankelijkheid van de Britse koloniën in Afrika naderde en de studenten hier zouden de jonge naties het nieuwe tijdperk binnenleiden. De Engelse docenten zagen zich als opleiders van de nieuwe elite, die zij nog konden kneden in de westerse politieke en sociale waarden. Ze geloofden in die jonge mensen in hun collegezalen. Het was erg paternalistisch, vindt Ngugi wa Thiong'o (toen nog James Ngugi) achteraf, maar het gaf ook een gevoel van saamhorigheid, van uitverkoren zijn.

Ngugi en zijn maten waren pioniers: de eerste Afrikaanse artsen, juristen, historici, en ook schrijvers. Makerere was de beste universiteit en alleen de beste studenten uit de koloniën in Oost-Afrika mochten er naartoe. Het was voor velen van hen ook de plek van hun politieke bewustzijn, waar kritiek op het koloniale systeem groeide en politieke bewegingen vorm kregen. Thuis in Kenia woedde een anti-koloniale oorlog, die de bijnaam Mau Mau kreeg, en student Ngugi voelde zich daar meer en meer verwant mee (sommige familieleden waren strijders).

In Birth of a Dream Weaver gaat Ngugi nogal eens een zijpad op om de lezer iets uit te leggen over de geschiedenis en de werking van het koloniale en kapitalistische systeem. Meer dan in de eerste twee boeken over zijn kindertijd leidt dat soms af. Wat deze memoires echt interessant maakt, is de wording van de schrijver Ngugi. Het dringt tot de student Engels door dat hij niet per se hoeft te leren hoe hij later als leraar over Jane Austen en Joseph Conrad moet doceren maar dat hij ook zelf een roman kan proberen te schrijven. Dat hij niet alleen met het studententheater Shakespeare hoeft op te voeren maar ook een toneelstuk van hemzelf ('The Black Hermit').

Ngugi (rechts) en twee studievrienden voor het hoofdgebouw van de Makerere universiteit in Oeganda, begin jaren zestig.Beeld Uit boek


Roerend zijn de passages hoe hij zijn eerste korte verhaal bedacht en in een gestencild studentblad kreeg afgedrukt (er staan gelukkig ook foto's in dit boek) en het relaas over de theateropvoering. Nog boeiender is de wordingsgeschiedenis van zijn eerste roman, dat uiteindelijk in 1965 zou verschijnen als 'The River Between'.

Hij vertelt waar hij stof voor zijn personages vandaan haalt voor deze roman, die speelt in een tijd voor hij werd geboren. Hoe het thema zich aan hem opdringt: de rivaliteit tussen twee dorpen over land en de komst van de blanken. Hoe hij leeft in de wereld van zijn roman in aanbouw en hoe de ontknoping zich vanzelf aandient.

Het manuscript gepubliceerd krijgen, is een andere zaak. Zijn tweede roman, 'Weep Not, Child', verschijnt nog eerder, als zijn debuut. Dat manuscript liet hij lezen aan de Nigeriaanse 'vader van de Afrikaanse literatuur', Chinua Achebe, toen die Makerere bezocht voor een schrijverscongres. Achebe was net hoofdredacteur van de African Writers Series van uitgeverij Heinemann en nam 'Weep Not, Child' op als een van de eerste romans in die roemruchte serie. Kort daarop volgde alsnog A River Between; het werd een bestseller, gelezen op scholen in alle hoeken van Afrika.

Terug in Kenia met zijn bul op zak en zijn land inmiddels onafhankelijk kan Ngugi zo als columnist bij een toonaangevende krant aan de slag. Polemiseren doet hij graag, maar na verloop van tijd gaat het knagen. Hij eindigt dit deel van zijn memoires met een inzicht voor de rest van zijn leven: zijn bestemming is romanschrijver.

Wim Bossema

Ngugi wa Thiong'o: Birth of a Dream Weaver, uitg. The New Press, 22,50 euro

Birth of a Dream Weaver.Beeld the new press

Secure the Base

Ngugi wa Thiong'o Secure the Base. Making Africa Visible in the Globe. Uitg. Seagull Books.

Als politiek-literaire essayist heeft Ngugi wa Thiong'o veel minder invloed dan als romanschrijver. Hij kan nogal drammerig zijn en marxistisch geïnspireerde schema's presenteren. Maar met de verkiezing van Donald Trump tot president van de Verenigde Staten klinken Ngugi's analyses opeens een stuk minder vergezocht. 'Politieke krijgsheren, vaak miljonairs, komen dan naar boven als de verdedigers van de gemeenschap tegen een vijandelijke gemeenschap van Haves.'

Dat schreef hij voor een lezing in 2008. Hoe opportunistische rijkaards misbruik maken van onvrede onder het gewone volk. Dat essay is het eerste in de bundel Secure The Base, dat eind 2016 verscheen. Het gaat vooral over de westerse nadruk op 'stammen' in Afrika. Waarom worden de 40 miljoen Yoruba in Nigeria als stam weggezet, terwijl vijf miljoen Denen een volk zijn, is Ngugi's retorische vraag. Zijn stelling: 'Er zijn in Afrika maar twee stammen, de Have-Nots en de Haves.'

De meeste lezingen in dit boek zijn na 2000 gehouden. Ngugi bekleedt een leerstoel aan de Irving Universiteit in Californië. Ngugi berijdt heel wat van zijn stokpaardjes, die ook al in eerdere essaybundels voorbijkwamen. Maar de aanhouder wint: Ngugi's ideeën spreken een geheel nieuw, jong publiek aan. Op literaire conferenties, zoals een paar jaar geleden in Londen, wordt hij als een oude held onthaald en krijgt hij bewondering van studenten uit de diaspora, op zoek naar hun identiteit.

Zo hamert Ngugi al sinds zijn indertijd veelbesproken essaybundel Decolonising the Mind (uit 1986) op de noodzaak op het schrijven in de eigen moedertalen in Afrikaanse landen. Het gebruik van de talen van de vroegere koloniale overheersers - Engels, Frans en Portugees - onderwerpt de geest van de auteur aan die cultuur. Ngugi schreef daarna zelf eerst in het Kikuyu, zijn moedertaal, maar ondanks veel instemming volgden bar weinig schrijvers zijn oproep en voorbeeld. Voor jongeren is zijn argument opnieuw een eyeopener.

Tegelijkertijd is hij altijd een bevlogen panafrikanist gebleven, alsmede een bestrijder van het kapitalistische wereldsysteem, dat volgens hem voor Afrika slechts de rol van wingewest toelaat. Ook dat zijn ideeën die een wedergeboorte ondergaan in de zwarte gemeenschap.

Het aansprekendst in Ngugi's teksten zijn waarschijnlijk zijn opmerkingen over het slavernijverleden. Na een bezoek aan het Engelse slavenfort in Cape Coast in Ghana ziet hij een metafoor voor de huidige economische wereldorde. Op de bovenste verdiepingen leefden de Engelse als vorsten, terwijl beneden in de kelders de gevangen Afrikanen in smerigheid en pijn leefden, in afwachting van hun gedwongen verscheping naar Amerika. 'The global palace today is built on a global prison.'

In een ander essay over de 'legacy of slavery' merkt hij op dat juist in de diaspora een panafrikaans gevoel is gegroeid, met grote denkers, schrijvers en musici, 'we can learn from the 'fight-back' culture and practices of the enslaved'.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden