Hoe Nederland het EU-agentschap voor medicijnen binnengehengeld heeft

Hoewel bij de toewijzing van het EU-geneesmiddelenbureau aan Amsterdam het lot uiteindelijk besliste, heeft Nederland niets aan het toeval overgelaten. Reconstructie van een goed doordachte campagne, waarin de 'matrix van Maurice' van onschatbare waarde bleek.

Wouter Bos spreekt op de dag van de stemming in Brussel (20 november) met de Ierse minister van Buitenlandse Zaken Simon Coveney. Beeld Chistos Dogas

'En nu heb ik dorst', zegt Wouter Bos. Zijn ogen stralen, zo opgetogen hebben velen de voormalig PvdA-leider lange tijd niet gezien. Naast hem staat VVD-minister van Buitenlandse Zaken Halbe Zijlstra wiens glimlach met gemak de 12 sterren overklast van de Europese vlaggen om hem heen. Het is maandagavond half negen en Amsterdam heeft net het Europees Geneesmiddelenbureau binnengehaald.

De stemprocedure was een regelrechte thriller: 27 kandidaten voor 2 agentschappen, geheime stemronden, puntenhandel tot het laatste moment en dan stakende stemmen waarbij het lot (letterlijk, met briefjes in twee witblauwe balletjes in een transparante vissenkom) voor Amsterdam koos en niet voor Milaan. 'Zenuwslopend', erkent Zijlstra.

Voorzitterschap smaakt naar meer

Het is de ontknoping van een ronduit professioneel voorbereide campagne met Bos als speciale lobbyist, de oud-ministers Edith Schippers (Volksgezondheid) en Bert Koenders (Buitenlandse Zaken) als de 'politieke hazen', Zijlstra die het stokje overnam en premier Mark Rutte die maandenlang zijn collega-leiders in Europa bestookt met gesprekjes en sms'en. 'Wat zich hier uitbetaalt, is Ruttes statuur in de club van regeringsleiders', zegt een betrokkene. 'En het recente EU-voorzitterschap als hoogtestage.'

Al op 26 juni vorig jaar, drie dagen na het Brexit-referendum, gaan in Den Haag de eerste stemmen op om een van de twee in Londen gevestigde EU-agentschappen - het Geneesmiddelenbureau en de Europese Bankautoriteit - naar Nederland te halen. Het succesvolle Nederlandse EU-voorzitterschap loopt op zijn eind en smaakt naar meer.

De meeste aandacht gaat naar het Geneesmiddelenbureau, niet alleen vanwege het economisch profijt - het agentschap telt 900 goedbetaalde werknemers en trekt 36 duizend bezoekers (30 duizend hotelovernachtingen) per jaar - maar ook omdat het past bij het streven van Schippers naar betaalbare medicijnen. Motor achter dit initiatief is topambtenaar Maurice Galla, expert Europees geneesmiddelenbeleid bij het ministerie van Volksgezondheid. Hij kent het EU-agentschap en stuurt op 26 juni een mail naar Schippers: moeten we niet aan de slag? Ze geeft hem groen licht.

Op 16 december besluit de ministerraad dat Nederland zich kandidaat zal stellen voor het Geneesmiddelenbureau. Met welke stad is nog niet duidelijk, iets in de buurt van Schiphol vanwege de bereikbaarheid. Aanvankelijk zijn ook de combinaties Utrecht/ Amersfoort en Leiden/Den Haag in beeld, maar in maart wordt gekozen voor Amsterdam. Op 20 april gaat de officiële brief naar Brussel, in juli volgt de presentatie van het bidbook. De kleinere Bankenautoriteit als terugvaloptie wordt gaandeweg losgelaten.

Spreadsheet

In juni krijgt Wouter Bos een telefoontje van Schippers: wil hij de speciaal gezant worden om het Geneesmiddelenbureau naar Amsterdam te halen? Bos is bestuursvoorzitter van het VU-academisch ziekenhuis, hij heeft verstand van zorg én politiek.

Bos gaat aan de slag in het besef dat de concurrentie moordend is: Barcelona, Milaan, Kopenhagen, Stockholm, Bratislava, in totaal zullen negentien landen zich kandidaat stellen voor het Geneesmiddelenbureau. Samen met twee topambtenaren bezoekt Bos binnen vier maanden bijna alle lidstaten, sommige meerdere keren.

Aanvankelijk reist het drietal lukraak rond. De combinatie van 27 kandidaten voor 2 agentschappen, 6 landen die voor beide gaan, een complexe stemprocedure, die bovendien geheim is, met verschillende punten in opeenvolgende ronden, doet Bos concluderen dat een doortimmerde strategie vooraf onmogelijk is. Hij gaat de boer op om Amsterdam uit te venten en goed te luisteren: wie wil wat? Onmisbare informatie voor het sluiten van allianties.

Eind september leveren al die airmiles een eerste resultaat op. Maurice Galla heeft een spreadsheet gemaakt van de wensen, interesses en gevoeligheden van de 27 kandidaten. De 'matrix van Maurice' wordt een running gag in de campagne, maar blijkt van onschatbare waarde: ze geeft een uitstekend, steeds geactualiseerd overzicht van het krachtenveld en vormt de basis voor de scenario's waarmee de politici aan de slag moeten. Opvallend: een finale tussen Milaan en Amsterdam wordt dan al als een van de waarschijnlijkste uitkomsten gezien.

900

werknemers telt het EMA. Het agentschap heeft een budget van 300 miljoen euro per jaar. De 36 duizend bezoekers zijn goed voor 30 duizend hotelovernachtingen per jaar.

Cadeautjes

Bos benadrukt tijdens zijn bezoeken de internationale allure van Amsterdam, de kwaliteit van het nieuw te bouwen Vivaldi-kantoor ('maatwerk'), de bereikbaarheid (Schiphol) en de internationale scholen voor expatkinderen. Uit een interne peiling onder het personeel van het Geneesmiddelenbureau komt Amsterdam als favoriet naar voren.

Waar Bos duidelijk stempunten mee wint is de 10 miljoen euro die het kabinet beschikbaar stelt voor training van de nationale geneesmiddelenbeoordelaars. Vooral de Oost-Europese en Baltische landen kunnen dit extraatje goed gebruiken. Eind oktober gooit Schippers - als een van haar laatste beleidsdaden - er nog een cadeautje tegenaan: een voorstel dat farmaceuten onder druk zet hun medicijnen ook in armere lidstaten op de markt te brengen.

Halbe Zijlstra diezelfde dag in gesprek met de Duitse staatssecretaris voor Europese Zaken Michael Roth. Beeld epa

Whatsappgroep EMA

Bos en zijn team werken onder de radar. Er wordt geen ruchtbaarheid gegeven aan hun bezoeken, ze mijden contact met de lokale pers. Ze hoeden zich voor het beschimpen van de concurrentie. 'Geen vijanden', is het parool. De tegenstander uit de eerste ronde is immers een bondgenoot voor de tweede en beslissende derde stemming. Heel anders dan Italië dat zonder problemen Bratislava op de korrel neemt - de Slowaakse stad speelt de kaart van het onderbedeelde oosten - om de kansen voor Milaan te versterken.

Italië, Denemarken (Kopenhagen) en andere kandidaten, brengen hun lobby wel met tromgeroffel onder de aandacht. Tot vreugde van Bos, zijn team en de Nederlandse ambassadeurs ter plekke, die de informatie gretig opzuigen: allemaal voor de 'matrix van Maurice'. Het campagneteam gebruikt een speciale Whatsappgroep EMA (naar de Engelse afkorting van het Geneesmiddelenbureau) om de laatste weetjes te delen, elke dinsdag wordt er vergaderd.

Fase twee

Naarmate de scenario's zich uitkristalliseren, start de tweede, meer politieke fase van de campagne. Schippers en Koenders bespelen hun contacten en Rutte geeft vol gas op de EU-top in Tallinn. Daar zijn de regeringsleiders eind september bijeen om de zegeningen van het digitale tijdperk te bezingen, een ideaal moment dus voor wat stevig lobbywerk. Twee weken later, tijdens de reguliere EU-top in Brussel, praat Rutte zich opnieuw de blaren op zijn tong voor Amsterdam. Het woord van een leider weegt zwaar, al staat er niets op papier en is de stemming geheim.

Nederland ontkent dat het op meerdere borden schaakt. Geen uitruil tussen toekomstige benoemingen en steun voor Amsterdam, geen flexibelere opstelling bij wetvoorstellen. 'Alleen als we toch al die keuzes overwogen', benadrukt een betrokkene. 'Wij zijn niet van de dealtjes. Dat zou juist onze geloofwaardigheid ondergraven.'

Buitenlandse diplomaten hechten weinig waarde aan de Nederlandse bezweringen over goed gedrag. 'Iedereen geeft en neemt', zegt een van hen. 'De Eurogroep zoekt een nieuwe voorzitter, de ECB een vicevoorzitter, er komt een Arbeidsmarktautoriteit die geleid moet worden. Allemaal chefsache, het valt simpelweg niet te controleren.' Vorige week tijdens de sociale top in Göteborg, zei Rutte dat de lobby 'heel breed is'.

Wat doet het EMA?

Het Europees Geneesmiddelenbureau ziet toe op de veiligheid van geneesmiddelen. Zijn adviezen bepalen of een medicijn op de markt komt.

Italië toont minder schroom. Om de stemmen van Estland, Letland en Litouwen te vergaren, belooft het meer troepen voor de Navo tegen de Russische dreiging. Als de Italiaanse regering lucht krijgt van een bezoek van Bos aan Malta, neemt Rome onmiddellijk contact op met Valletta. Het gerucht gaat dat Italië het 'bevriende buureiland' op indringende wijze herinnert aan het grote aantal migranten dat de Italiaanse marine oppikt in de Maltese wateren. Ofwel: pas op, anders laten we ze bij jullie. De woordvoerder van de Maltese premier Muscat zegt dat geen 'ongepaste' druk is uitgeoefend. Malta steunt uiteindelijk Milaan.

Ondertussen zakt de kandidatuur van Barcelona weg in het Catalaanse onafhankelijkheidsmoeras, één geduchte tegenstander minder voor Nederland. Duitsland, in de race voor beide agentschappen, kampt met een formatiecrisis. Bondskanselier Merkel is niet in Göteborg en bemoeit zich niet met de finale stemming op maandag. Duitse diplomaten lopen verloren door de Brusselse wandelgangen.

Brasserie

Zondagavond 19 november treffen Bos, Zijlstra - die namens Nederland zal stemmen - en de rest van het campagneteam elkaar in de Brusselse brasserie L'Esprit de Sel voor de laatste besprekingen. Als ze maandagmiddag de vergaderzaal op de zevende verdieping van het Europagebouw betreden, weet iedereen wat hem te doen staan. Ze hebben de landen verdeeld om onmiddellijk na elke stemronde het laatste duw- en trekwerk te verrichten. De tijd is krap, tussen elke stemronde zit maar een half uur pauze.

De eerste stemronde begint iets na vieren, het nerveuze geschuifel in de zaal valt stil. Rond 16.45 uur maakt de Estse staatssecretaris Matti Maasikas de uitslag bekend: Milaan 25 punten, Amsterdam en Kopenhagen beide 20. Bratislava en Barcelona vallen roemloos uit de race. De Slowaken zijn zo boos dat ze zich verder van stemming onthouden.

Het Nederlandse kamp slaakt een zucht van verlichting: de eer is gered. 'Het is als tegen Brazilië voetballen en je maakt in elk geval één goal', zegt een betrokkene. De eerste ronde vormde met haar drievoudige puntenverdeling het grootste risico. Vanaf nu is het 1 stem per land.

Impressie van het gebouw van het EMA dat aan de Amsterdamse Zuidas zal verrijzen.

Vissenkom

Bos en Zijlstra schieten door de zaal. Praten en paaien, vooral met de zuidelijke landen, die van nature naar Italië neigen. Om 17.15 uur begint de tweede stemronde, een kwartiertje later leest Maasikas het resultaat voor: Milaan (12 stemmen) en Amsterdam (9) gaan door, Kopenhagen ligt eruit met 5 stemmen.

Nederland rekent: de vijf stemmen voor Kopenhagen moeten naar Amsterdam, plus er is de belofte van een ander land. Opnieuw zoeft het campagneteam langs de ministers, een hotline met Rutte fungeert als drijfnet. Hij belt tussen de stemronden met vijf leiders. De Estse EU-voorzitter Maasikas zit ondertussen meer in het rookhok buiten de zaal dan binnen. Hij weet: met 27 kandidaten en twee agentschappen maak je 25 vijanden.

De laatste stemronde begint klokslag 18.00 uur. Minder dan tien minuten later volgt de uitslag: 13-13, stakende stemmen. Twee landen hebben Nederland laten vallen, vermoedelijk Zweden en Estland. Zeker weten doet niemand het, de stemming is geheim en de stembriefjes worden vernietigd.

Vrijwel onmiddellijk volgt de loting. Maasikas graait het balletje uit de vissenkom en leest met heldere stem voor: Amsterdam. Zijlstra maakt een pompende Lee Towers-beweging met zijn rechterarm, Bos roept veel te hard 'Yes!' en slaat met zijn vuist op tafel. Een juridisch expert van de EU controleert of op het andere briefje Milaan staat.

Als Zijlstra rond half acht de zaal uitkomt, staat zijn gezicht nog steeds op ongeloof. Na afloop van de persconferentie (Zijlstra: 'Ik ben verrukt.') vertrekt het campagneteam naar de nabijgelegen bar The Old Hack. Bos tikt twee Grimbergen naar binnen, later nog een zak Vlaamse frites, niemand had nog gegeten. Zijlstra houdt het op één gewoon biertje. 'We vieren het op z'n Hollands', grijnst Zijlstra.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden