Hoe Morsi in januari 2011 uit de gevangenis ontsnapte

Terwijl Egypte eind januari 2011 in de ban was van de revolutie tegen Hosni Mubarak, werden in het land elf van de 40 gevangenissen aangevallen. Daarbij werd Mohamed Morsi, die op dat moment gevangen zat, vrijgelaten. Nu wordt hij beschuldigd van een samenzwering met Hamas, het doden van gevangenen en officieren en het kidnappen van soldaten. Wat ging hieraan vooraf?

Militanten islamieten die beschuldigd worden van gevangenisaanvallen in 2011. Beeld EPA
Militanten islamieten die beschuldigd worden van gevangenisaanvallen in 2011.Beeld EPA

De timing was perfect: terwijl het Tahrirplein in Caïro eind januari 2011 vol stond met boze Egyptenaren die om het aftreden van Mubarak riepen - en de veiligheidstroepen hun handen daaraan vol hadden - vonden er op verschillende plaatsen in Egypte aanvallen op gevangenissen plaats. Met succes: meer dan 20.000 gevangenen werden op één dag bevrijd. Onder hen bevonden zich 40 leden van de Palestijnse militante groep Hamas en de Libanese terreurbeweging Hezbollah. 34 andere bevrijde gevangenen - onder wie de latere president Mohamed Morsi - kwamen uit de gelederen van de Moslim Broederschap.

Morsi en zijn geestverwanten zaten vast in de Wadi el-Natroun gevangenis, die zich op de weg tussen Caïro en Alexandrië bevindt - ongeveer 100 kilometer verwijderd van de Egyptische hoofdstad. De gevangenis werd onder het regime van Mubarak voornamelijk gebruikt om 'gevaarlijke islamieten' in op te sluiten.

Op het moment dat de protesten tegen Mubarak in alle hevigheid bezig waren, werden Morsi en andere prominente figuren van de Moslim Broederschap opgepakt en gevangengezet. Een aanklacht was er niet (wat mogelijk was, omdat in Egypte op dat moment de noodtoestand van kracht was). Nog geen twee dagen later, op 27 januari 2011, werden Morsi en alle andere gevangenen bevrijd uit de Wadi el-Natroun gevangenis.

Anti-Mubarak protesten in 2011. Beeld EPA
Anti-Mubarak protesten in 2011.Beeld EPA

'Geen veldslag'
Lange tijd bleef onduidelijk wie er achter de bevrijdingsactie zat. Velen geloofden dat politieagenten, boos over de volksopstand, de gevangenen expres hadden vrijgelaten om zo de chaos te vergroten.

Leden van de Moslim Broederschap lieten weten geen idee te hebben wie hun bevrijders waren. Morsi, die een aantal uren nadat hij was bevrijd een telefonisch interview gaf aan Al Jazeera, zei dat 'het erop leek dat gevangenen uit hun cellen braken en dat de gevangenisautoriteiten vervolgens probeerden de controle terug te winnen door traangas af te vuren'.

Op het moment dat de Moslimbroeders (die in een aparte vleugel werden vastgehouden) naar buiten konden, was de gevangenis volledig leeg, aldus Morsi. Volgens hem waren er geen tekenen dat er een grote veldslag had plaatsgevonden.

Hamas
Het verhaal begon andere contouren aan te nemen toen in mei van dit jaar een rechter in Ismailia aankondigde een onderzoek in te stellen naar de gevangenisaanvallen in 2011. Morsi was op dat moment nog aan de macht.

Gevangenispersoneel en medewerkers van de geheime dienst werden door de rechtbank opgeroepen om te getuigen. Hun verhaal was beduidend anders dan dat van Morsi en zijn kompanen. Volgens de getuigen stuurde de militante organisatie Hamas, een bondgenoot van de Moslim Broederschap, in januari 2011 strijders uit Gaza naar de Sinaï om daar met hulp van bedoeïenen gevangenissen te bestormen. Het doel: Hamas-strijders bevrijden.

Mannen in pickup-trucks en SUV's zouden de gevangenissen uiteindelijk bewapend met machinegeweren hebben aangevallen. Het gevangenispersoneel was totaal verrast.

'Ze kwamen met zo velen dat ik ze niet eens kon tellen', vertelde een gevangenisbewaarder van Wadi el-Natroun, Essam el-Qoussi, aan persbureau AP. Hij zei verder dat de aanvallers gehuld waren in bedoeïengewaden en militaire outfits en dat ze Arabisch spraken met het dialect uit de Sinaï en Gaza. 'Het was een dag des oordeels voor ons', vervolgde el-Qoussi. 'De aanvallers vochten ongeveer 90 minuten lang met onze bewakers.'

Bij de gevechten in de Wadi el-Natroum kwamen 14 gevangenen om het leven.

Hamas-strijders. Beeld afp
Hamas-strijders.Beeld afp

Smokkeltunnels
In april vertelde ook Mansour el-Issaoui, de eerste minister van Binnenlandse Zaken in het post-Mubarak tijdperk, aan de onafhankelijke krant Al-Masry Al-Youm dat hij er zeker van was dat Hamas een grote rol speelde bij de bestorming van gevangenissen. 'Alle informatie van de veiligheidsdiensten wijst daarop', aldus el-Issaoui.

Een bron binnen de veiligheidsdienst - die op basis van anonimiteit sprak met AP - beweerde dat op 27 januari groepen strijders uit Gaza de Sinaï binnendrongen via de ondergrondse smokkeltunnels die de twee plekken met elkaar verbinden. Ze waren bepakt met munitie, machinegeweren en mijnen. Eenmaal aangekomen in de Sinaï werden ze opgewacht door bedoeïenen in SUV's.

Niet alleen de Wadi el-Natroun gevangenis werd op die bewuste dag aangevallen, ook uit de streng bewaakte el-Marg en Abu Zaabal ontsnapten gevangenen. In totaal werden elf van de 40 gevangenissen in Egypte bestormd. Naast Hamas wordt ook de Libanese terreurbeweging Hezbollah beticht van betrokkenheid.

Samenzwering
Inmiddels heeft het onderzoek weer nieuwe vormen aangenomen: Mohamed Morsi, die door het leger werd afgezet op 3 juli, zit in voorlopige hechtenis, zo werd vandaag bekend gemaakt. Hij wordt beschuldigd van een samenzwering met Hamas, het doden van gevangenen en officieren en het kidnappen van soldaten.

De Moslim Broederschap heeft de detentie van Morsi veroordeeld en spreekt van 'een terugkeer naar het Mubarak-tijdperk'.

Hamas en Hezbollah ontkennen elke vorm van betrokkenheid bij de aanvallen. Ze reppen van 'een politiek spel dat Egypte verder in het nauw drijft'. In Caïro zijn vrijdag duizenden aanhangers van de Moslim Broederschap de straat op gegaan om tegen de ontwikkelingen in hun land te protesteren.

Smokkeltunnel tussen Gaza en de Sinaï. Beeld epa
Smokkeltunnel tussen Gaza en de Sinaï.Beeld epa
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden