Hoe meet je of ik eerlijk ben aan de kassa?

BEWERING: onder tijdsdruk gedragen mensen zich minder netjes.
OORDEEL: overhaaste conclusies.

HANS VAN MAANEN

Als u bij de kassa onverwachts te veel geld terugkrijgt, houdt u dat dan? Of zegt u direct dat er iets mis is?

Psychologen zeggen dat mensen instinctief kiezen voor eigenbelang en het geld in hun zak steken. Pas als ze even hun actie kunnen overwegen, worden ze eerlijk. Eerlijkheid vergt tijd is dan ook de titel van het artikel dat Shaul Shalvi van de Universiteit van Amsterdam en Israëlische collega's binnenkort publiceren in Psychological Science. 'Wij zagen dat, als mensen worden geconfronteerd met verleidingen, de automatische reactie is om te liegen. Onder tijdsdruk liegen mensen meer dan wanneer er tijd is om na te denken.'

Zoals vaker bij psychologen, hebben Shalvi en collega's het over 'mensen' als ze 'eerstejaarspsychologiestudenten' bedoelen, maar goed. In een eerste proef kregen 76 Israëlische studenten (40 jongens, 36 meisjes) een dobbelsteen en een beker. De dobbelsteen mochten ze, zonder toezicht, drie of meer keer gooien. Ze hoefden alleen de eerste worp te melden en kregen te horen dat sommigen van hen tienmaal het aantal ogen van hun worp in sjekels zouden krijgen (2 tot 12 euro). De deelnemers van het ene deel van de groep mochten er zo lang over doen als ze wilden, de anderen moesten binnen twintig seconden een uitkomst opgeven (hoe groot de groepen waren, wordt niet gemeld). Het waren studenten, maar niettemin slaagden vier er niet in binnen de tijd te blijven.

Zoals de onderzoekers verwachtten, werd er gejokt in beide groepen, maar in de groep onder hoge tijdsdruk meer. Daar werd gemiddeld een 4,56 gerapporteerd, terwijl het gemiddelde in de groep die onbeperkt de tijd had, uitkwam op 3,87. Als iedereen eerlijk was, zou het gemiddelde op 3,5 uitkomen; ook die 3,87 is statistisch gezien net te hoog. Helaas maken de onderzoekers niet openbaar hoe er werd gelogen, maar je mag aannemen dat enkele studenten een 6 intikten terwijl ze laag hadden gegooid, niet dat ze van een 3 een 4 maakten.

In een tweede experiment hoefden 74 studenten (23 jongens, 51 meisjes, over dat verschil in samenstelling horen we verder niets) slechts een maal te gooien en kreeg een deel (waarschijnlijk weer de helft, maar ook dat wordt niet verteld) acht seconden om hun worp door te geven. De anderen kregen alle tijd. 'Net als in experiment 1 kregen de deelnemers geld naar het aantal gegooide ogen', schrijven de onderzoekers, maar dat klopt niet met hun eerdere uitleg. Hoe dan ook, in de achtsecondengroep kwam het gemiddelde uit op 4,38 (nu waren twee studenten te laat), in de vrijetijdsgroep op 3,42. De exacte verdelingen horen we weer niet, maar 'zoals verwacht logen mensen over het algemeen meer onder hoge dan onder lage tijdsdruk'.

Is acht seconden, laat staan twintig seconden, hoge tijdsdruk? Voor studenten? Die bovendien van tevoren, tijdens de uitleg en voor de eerste worp, al hebben kunnen nadenken over hun handelwijze? Is dat vergelijkbaar met mensen die een onverwachte meevaller bij de kassa in hun zak steken? (Als je daar acht seconden bedenktijd neemt, is je beurt voorbij.)

Is het correct om deelnemers die niet op tijd waren, uit te sluiten, juist als je wil meten of lang nadenken eerlijker maakt? Zo trek je het resultaat vanzelf naar je verwachte effect toe.

Kreeg iedereen geld of alleen een onbekend aantal gelukkigen? Zou dat niet uitmaken? En zou het bedrag niet schelen?

Als ik vijf euro te veel terugkrijg van een bitse caissière in een monopolistische supermarkt zou ik het misschien wel in mijn zak steken, maar honderd euro van een sappelende marktkoopvrouw is toch anders - dat kan ik ook wel binnen acht seconden bedenken.

Het zou best kunnen dat we onder tijdsdruk minder moreel handelen - daar zijn ook wel andere aanwijzingen voor - maar zo is het allemaal wel erg eendimensionaal. Voor dit onderzoek hadden de psychologen in ieder geval wel wat meer tijd kunnen nemen.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden