Weblog

'Hoe lossen we de huidige leiderschapscrisis op?'

Evolutionair psycholoog Mark van Vugt constateert een grootschalige leiderschapscrisis in Nederland. Na talloze schandalen staan de competentie en integriteit van leiders in de publieke sector ter discussie. Hoe heeft het zo ver kunnen komen? En, belangrijker, valt er wat aan te doen?

Guido van Woerkom trok zich na terug als Nationale Ombudsman nadat hij meerdere malen in opspraak was gekomen.Beeld anp

In de Volkskrant van zaterdag 21 juni stond een interview met de voormalige burgemeester van Schiedam, Wilma Verver. Deze VVD-bestuurder diende haar ontslag in nadat ze, naar eigen zeggen, langdurig was getreiterd en geterroriseerd door verschillende inwoners van de linkse stad, die haar veel liever zagen gaan dan komen.

Verver is lang niet de enige lokale bestuurder die opstapt. De laatste jaren ruimen vooral wethouders om de haverklap voortijdig het veld. Daaraan kan nog een hele waslijst worden toegevoegd van inmiddels ex-bestuurders van woningbouwverenigingen, zorginstellingen, universiteiten en pensioenfondsen. Inmiddels kan je wel spreken van een grootschalige leiderschapscrisis in de publieke sector in Nederland. Wat is hier aan de hand? Hoe is deze leiderschapscrisis ontstaan, hoe is die psychologisch te duiden en wat moeten we eraan doen?

Het falen van leiders in de publieke sector kan worden toegeschreven aan een gezagsprobleem. Wanneer een leider gezag heeft, wordt zijn (of haar) leiderschap vrijwillig geaccepteerd en worden zijn volgers gemotiveerd hun best te doen. Denk maar aan die leuke en inspirerende leraar Geschiedenis of Latijn uit je eigen middelbare schoolperiode. Je ging met plezier naar de les, luisterde ademloos en nam vrijwillig wat van deze persoon aan. Je liet het wel uit je hoofd om rotzooi te trappen in de klas, omdat je de les zo leuk en interessant vond. Vergelijk dat maar eens met die andere leraar zonder enig gezag. Daar bleef je het liefst bij uit de buurt. Vorig jaar schreef ik samen met organisatiedeskundige Max Wildschut een boek over de psychologie van gezag waarin we ingaan op de evolutie van gezag en macht in onze samenleving, de manier waarop je iemands gezag kunt bepalen, en hoe je je eigen gezag als leider kunt vergroten.

Gezag

Gezag bestaat volgens ons uit twee belangrijke onderdelen. Beiden bieden een verklaring voor de huidige leiderschapscrisis in Nederland. Allereerst wordt gezag beïnvloed door hoe competent je bent als leider. Als je over komt als iemand die iets weet van de materie, een inhoudsdeskundige dus, dan win je aan gezag. Uit onderzoek weten we dat competentie een van de belangrijkste voorspellers is van succesvol leiderschap. Waren de leiders in de publieke sector dan niet competent? Het is moeilijk te generaliseren wanneer het over zoveel mensen gaat, maar duidelijk is wel dat veel mensen die op belangrijke posities in de zorg, huisvesting of gemeentepolitiek terecht kwamen - en vaak over miljoenen euro's konden beslissen - daar niet specifiek voor hadden doorgeleerd. Bij burgemeester- en wethoudersbenoemingen is loyaliteit aan de partij vaak een belangrijker eigenschap dan inhoudelijke kwaliteit. En een positie als toezichthouder van pakweg een zorginstelling krijg je omdat je toevallig in het juiste dispuut of op de juiste studentenvereniging in de juiste stad zat. Niet omdat je de juiste vragen stelde of de waarheid sprak.

Een tweede aspect van gezag is integriteit, oftewel het vertrouwen dat mensen hebben in je ethisch handelen als leider. Het vertrouwen in leiders in de publieke sector heeft een flinke knauw gekregen na de talloze schandalen bij directies van woningbouwverenigingen en ziekenhuizen, in gemeenten en in de nationale politiek. Om het belang van integriteit duidelijk te maken hoef ik maar naar de benoeming van de nieuwe Ombudsman te verwijzen. Guido Van Woerkom, de hoofddirecteur van de ANWB, leek een prima kandidaat. Tot er twijfels ontstonden over zijn integriteit. Belangenclubs voor Marokkaanse Nederlanders vielen over zijn vier jaar oude opmerking over Marokkaanse taxichauffeurs. En daarna ontstond er discussie over zijn vertrekpremie, die hij kreeg omdat hij niet meer gewenst was bij de ANWB. Was die niet aan de hoge kant? En had hij niet zelf gezegd dat hij vrijwillig wegging bij de ANWB? Waarom dan een vertrekpremie? Kortom, men stelde (terecht) de vraag of deze persoon wel te vertrouwen is in deze belangrijke publieke leiderschapsfunctie.

Gezag komt te voet en gaat te paard. Dat wisten onze voorouders al, die miljoenen jaren als jager-verzamelaars op de Afrikaanse savanne evolueerden. Ook zij waren bezig met gezagskwesties. Bij de oermens was er soms ook behoefte aan leiderschap, bijvoorbeeld bij beslissingen over het verdelen van voedsel of het oplossen van een stamconflict. Men was bereid naar iemand te luisteren die de indruk wekte fair en competent te zijn. In ruil voor de geleverde diensten kregen leiders gezag. Deze uitruil noemen wij in de wetenschap 'service voor prestige'. De uitwisseling van dienst en beloning is een vorm van wederkerigheid. Leiders gebruiken hun kennis en expertise ten dienste van de groep en in ruil daarvoor ze krijgen ze toegang tot de drie S-en die vanuit evolutionair oogpunt heel belangrijk zijn: Status, Salaris en Seks. Het was bij de oermens bijvoorbeeld niet ongewoon dat goede jacht- of krijgerleiders er meer vrouwen op nahielden en ook meer kinderen hadden dan gemiddeld.

Erik Staal, voormalig directeur-bestuurder bij Vestia, verschijnt voor de Parlementaire Enquetecommissie Woningcorporaties.Beeld anp

Zonnekoningen

Een fundamenteel probleem bij elke uitwisselingsrelatie is of de ruil fair is. Bij elke leider-volger relatie ligt misbruik op de loer. Het is voor een leider aantrekkelijk om wel veel status, salaris, en seks te krijgen, maar daar niet zoveel tegenover te stellen aan geleverde diensten. Kortom, het is in het evolutionaire belang van de leider om de kantjes ervan af te lopen.

Dat zonnekoning-gedrag zien we terug bij onze publieke leiders die overheidssubsidies aanwenden om hun huis te verbouwen of om op dienstreizen de toerist uithangen. Het is volgens hoogleraar Kees Cools van de Universiteit van Tilburg ook zeer zeker terug te vinden in de private sector. De CEO's van de tijdens de crisis slechtst presterende bedrijven op Wall Street waren rijker, narcistischer, en vaker gescheiden (omwille van een nieuwe 'trophy wife') dan de CEO's van bedrijven die de crisis goed doorstonden. Voordat de economische recessie van 2008 toesloeg hadden de leiders de overhand in de ruilrelatie met volgers, en werden de volgers, wij dus, uitgebuit.

In het tijdperk na de economische crisis is de macht inmiddels een flink stuk verschoven in de richting van de volgers. Daarbij moeten we waken voor een ander soort misbruik. We hebben als samenleving de beste leiders nodig om de huidige problemen op te lossen, maar zijn we bereid daarvoor te betalen? Het liefst geven we ze een modaal inkomen en niet te veel respect. En o wee als ze in een grote auto komen aanrijden of een affaire met hun secretaresse beginnen! Oprotten!

Zo zijn leiders in de publieke sector in Nederland in een paar jaar tijd van zonnekoning naar nationale schlemiel gegaan. Of we daar uiteindelijk iets mee opschieten is de vraag, want zonder deskundige leiders die hun nek durven uitsteken schiet onze samenleving geen meter op.

Dus, de vraag aan de lezers van dit blog: hoe lossen we de huidige leiderschapscrisis op?

Mark van Vugt (1967) is evolutionair psycholoog en hoogleraar aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Voor Vonk, het zaterdagse achtergrond- en opiniekatern van de Volkskrant, blogt hij geregeld over de 'vreemde, buitenissige en saillante aspecten van menselijk gedrag'. Hij is op Twitter te volgen via @ProfMarkvugt.

Mark van VugtBeeld Els Zweerink
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden