Hoe los je een conflict op? Deze Harvard-wetenschapper is dé onderhandelingsexpert

Conflicten in overvloed op de wereld. Maar hoe los je ze op? Harvard-wetenschapper en onderhandelingsexpert Daniel Shapiro over Noord-Korea, coalitievorming in Nederland en een slepende showbizzrel.

Kim Jong-un en Dennis Rodman Beeld getty

Stel je werkt voor de Verenigde Naties en je bent verantwoordelijk voor de bewaking van de grens met Noord-Korea, maar een populier blokkeert je uitzicht, wat doe je dan?

Simpel. Snoeien die boom.

En dus gingen ze op pad, de mannen van kapitein Bonifas, op 18 augustus 1976 in de zogeheten Joint Security Area, het niemandsland tussen Zuid- en Noord-Korea. Maar eenmaal in de weer met zaag en bijl kwamen er opeens vijftien Noord-Koreaanse soldaten aan, onder leiding van de man die wegens eerdere confrontaties bij de VN-soldaten bekend stond als luitenant Bulldog.

Hé, jullie daar, blijf van die boom af. Want, verklaarde luitenant Bulldog, de grote leider Kim Il-sung had de populier daar hoogstpersoonlijk geplant en laten groeien en bloeien onder zijn supervisie.

Ja doei, dacht Bonifas, negeerde de Noord-Koreanen en liet zijn mannen doorhakken en -zagen.

Daniel Shapiro. Beeld Susan Young

Luitenant Bulldog reageerde not amused, haalde versterking en sommeerde de VN-soldaten nogmaals het werk te staken, wat Bonifas wederom weigerde.

Wat er vervolgens gebeurde, gaf het startschot voor een internationale crisis. Bulldog schreeuwde tegen zijn manschappen: 'Dood die klootzakken!'

Bonifas dood, plus een Amerikaanse luitenant, vele gewonden, regeringsleiders overal ter wereld in crisisberaad.

Wat Harvard-wetenschapper Daniel Shapiro, binnenkort in Nederland voor de presentatie van zijn boek Duurzaam Onderhandelen (Maven Publishing) nog het meest opmerkelijke vindt aan dit zogeheten populierincident? 'Het had alles in zich om een Derde Wereldoorlog te ontketenen. Maar toch gebeurde dat niet. Voor wie nu de escalatie ziet in Noord-Korea, waarbij beide kanten elkaar bedreigen met hel en verdoemenis, is dat hoopvol. De geschiedenis leert: ruzies kunnen compleet uit de hand lopen, maar soms weten mensen ook het pad naar de-escalatie te vinden.'

Shapiro, oprichter en directeur van het Harvard International Negotation Program, besteedde een groot deel van zijn carrière aan het ontleden van conflicten. Hoe ontstaan ze? Hoe kunnen schijnbaar kleine ruzies - zowel privé als op het werk - soms zo grandioos uit de hand lopen? Hoe kun je conflicten weer oplossen?

Shapiro is alles behalve een ivorentoren-wetenschapper, hij mag zijn kennis ook graag toepassen. Zo geeft hij workshops onderhandelen aan Israëliërs en Palestijnen (ja, samen in één ruimte). En op het World Economic Forum in Davos gaf hij ceo's van multinationals en andere prominenten al eens de opdracht verschillende stammen te vormen, om die vervolgens te fuseren tot één stam met een reeks gemeenschappelijke waarden. Lukte dat niet binnen drie onderhandelingsronden, dan zou de wereld vernietigd worden door aliens. Shapiro liet bij die opdracht zelfs een groen wezen met insectachtige ogen de ruimte binnenstormen die de 'miezerige aardlingen' bedreigde.

Hoe die opdracht afliep? 'Iedereen nam de opdracht bloedserieus en wilde de aarde redden. Toch lukte het door allerlei meningsverschillen niet om de stammen te verenigen. De aliens wonnen.'

Maar laten we niet te lang somberen over dit verlies. Laten we liever positief vooruitkijken, door Shapiro drie totaal verschillende, knallende conflicten voor te leggen. Met daarbij de vraag: hoe komen we hier in hemelsnaam uit?


Conflict 1 - Noord-Korea

Kern van het conflict

Noord-Korea wil een kernmacht worden, de internationale gemeenschap wil dit niet. Bedreigingen vliegen over en weer tussen de Amerikaanse president Donald Trump en de Noord-Koreaanse dictator Kim Jong-un.

Wat zou Shapiro doen?

'Dit conflict is in een stadium beland dat ik 'vertigo' noem, een soort tornado die de partijen heeft ingesloten. Het zuigt alle emotionele energie op, je kunt de andere partij alleen nog maar als een bedreiging zien. In het Westen zien veel mensen Kim Jong-un als een gevaarlijke gek. Maar probeer het eens te bekijken vanuit zijn perspectief. Buitenlanders wijzen je gedachtengoed af, houden militaire oefeningen voor je kust, bedreigen alles wat heilig voor je is: je positie, je gezin, het land dat door je grootouders is gesticht.

'We moeten snel uit die vertigo komen. Eerst door te de-escaleren. In 1976, na het populierincident, hadden de Verenigde Naties kunnen kiezen voor een strategie van oog om oog, tand om tand. Maar de internationale troepenmacht beperkte zich tot de oorspronkelijke missie: de populier waar het allemaal om begonnen was, werd omgehakt. Daarna kwam het conflict in rustiger vaarwater.

'Ik wil wraak!'

Heeft iemand je een hak gezet en voel je de drang opkomen om wraak te nemen? Tel eerst tot 10, adviseert Shapiro, want wraak werkt averechts. Uit Duurzaam Onderhandelen: 'Een soldaat die een kameraad heeft zien sneuvelen voelt misschien een golf van cathartische gerechtigheid als hij de dader doodschiet, maar hij moet wel leven met bloed aan zijn handen, de dreiging dat de vijand het hem betaald zal zetten en de onveranderde werkelijkheid dat zijn kameraad nooit terug zal komen.'

Volgens Shapiro is Nelson Mandela een prachtig voorbeeld van een leider die wraakgevoelens wegdrukte. 'Na zijn verkiezing tot de eerste zwarte president van Zuid-Afrika deed hij iets onvoorstelbaars: hij nodigde mevrouw Botha, de echtgenote van de voormalige blanke president, uit voor een lunch met de weduwen van andere leiders van de apartheid. Hiermee omarmde hij degenen die een afschuwelijk systeem in stand hadden gehouden. Hiermee introduceerde hij een nieuwe norm die stoelt op de Afrikaanse filosofie van ubuntu, die de nadruk legt op verbondenheid.'

'Ik kan zelf niet bedenken wat de oplossing is voor het huidige conflict, dat moeten de mensen doen die er verstand van hebben. Mijn taak is het creëren van een omgeving en een proces waarin een oplossing kan bloeien. In het geval van Noord-Korea zou je een groep vooraanstaande intellectuelen en hoge ambtenaren samen willen brengen op neutraal terrein. Een paar uit Noord-Korea, een paar uit Zuid-Korea, een paar uit China, enzovoorts. Invloedrijke mensen met een directe lijn naar hun eigen regering, maar niet mensen die zelf in de schijnwerpers staan.

'Ik zou in eerste instantie helemaal niet over politiek praten. Leer elkaar kennen, zie dat er aan de andere kant mensen van vlees en bloed staan, met kinderen en een verhaal, die ongetwijfeld alles behalve een Derde Wereldoorlog willen. Richt de vergaderruimte slim in: zet mensen niet tegenover elkaar maar liever aan een ronde tafel die uitstraalt: 'we moeten er samen uitkomen'. Kijk rustig naar het conflict en besef dat je in een staat van vertigo bent beland. Vraag jezelf af: wil ik dat wel? Wil ik echt de ander zien als een duivel, en al zijn acties en uitspraken interpreteren als een bedreiging?

'Wat ook kan helpen is het inschakelen van een tussenpersoon die gerespecteerd wordt door de andere partijen. Wie dat hier zou moeten zijn? Oef.

Ik moet nu denken aan Dennis Rodman, de Amerikaanse basketballer die bevriend raakte met Kim Jong-un en geregeld naar Pyongyang vloog. Rodman werd verketterd in de Verenigde Staten, weggezet als een landverrader. Eeuwig zonde. Je kunt namelijk ook denken: hé, Kim Jong-un houdt van basketbal, net als wij. Rodman zou de deur op een kiertje kunnen zetten. Hij kan een soort ambassadeur zijn. De meest onorthodoxe ooit, maar misschien kan juist een onorthodoxe tussenpersoon een belangrijke eerste stap zetten naar iets van een politieke oplossing.'

Dennis Rodman op bezoek bij Kim Jong-un Beeld getty

Conflict 2 Een nieuwe regering voor Nederland

Kern van het conflict

Meerdere partijen met uiteenlopende standpunten moeten samenwerken in een coalitie. Zo vindt D66 dat vrouwen baas zijn in eigen buik, en wil de bedenktijd voor abortus van vijf dagen afschaffen. De ChristenUnie heeft zich juist altijd verzet tegen de legalisering van abortus. Beide partijen staan bij meer medisch-ethische vraagstukken tegenover elkaar, bijvoorbeeld bij de discussie over euthanasie.

Wat zou Shapiro doen?

'Wanneer begint leven en wie heeft er over dat leven iets te zeggen? Dat zijn vragen die de kern van ons menszijn raken. Heilige vragen. Ik ken de precieze situatie in Nederland niet, maar deze zaak doet me denken aan spanningen rond abortusklinieken in de Verenigde Staten, zo'n twintig jaar geleden alweer.

'Gewapende mannen kwamen op die klinieken af en schoten op personeel en bezoekers. De pro-lifebeweging stond lijnrecht tegenover de pro-choicebeweging. Ze vertrouwden elkaar voor geen meter, konden geen enkel begrip opbrengen voor elkaars perspectief. Uiteindelijk kwamen er toch delegaties van beide partijen samen. De bemiddelaar zei vooraf: er zijn hier geen makkelijke antwoorden, laten we elkaar eerst gewoon leren kennen zodat we misschien kunnen ontdekken dat de andere kant niet de duivel is. Er kwam zo toch iets van een dialoog op gang, waarbij beide partijen ontdekten dat ze het over sommige onderwerpen zowaar eens waren.

Onderhandelaars Segers, Zalm en Pechtold Beeld anp

'Beide keurden geweld af tegen de andere groep. Dus spraken ze af contact met elkaar op te nemen zodra ze via hun eigen netwerk hoorden dat het ergens mogelijk uit de hand kon lopen. Ook bleek dat beide partijen niet wilden dat jonge tieners zwanger werden, dus daar konden ze af en toe samen optrekken.

'Dat zou ook mijn advies zijn voor D66 en de ChristenUnie: stel een kleine groep van elke partij samen, vier tot zes mensen in totaal, en leer elkaar eerst rustig kennen. Probeer dan precies in kaart te brengen waar elkaars belangen liggen rond gevoelige dossiers, zoals abortus, en probeer oplossingen te bedenken waar je allebei mee kunt leven.

'Partijen hebben vaak weerstand tegen zo'n gesprek, dus een neutrale gespreksleider is onmisbaar. Natuurlijk zullen sommige vraagstukken ononderhandelbaar lijken, zelfs na constructief overleg. Probeer bij die onderwerpen af te spreken hoe je daar de komende jaren mee zult omgaan, langs politieke of juridische weg.'


Conflict 3 - Vrede tussen Kanye West & Taylor Swift

Kern van het conflict

In 2009 won de Amerikaanse zangeres Taylor Swift bij de MTV Video Movie Awards de prijs voor beste videoclip van een vrouw. Bij haar dankwoord greep rapper Kanye West de microfoon en zei dat iemand anders had moeten winnen. Sindsdien vechten de twee popsterren een publiekelijke media-oorlog uit.

Kanye West en de verbaasde Taylor Swift in 2009 Beeld getty

Wat zou Shapiro doen?

'Ik zou eerst afzonderlijk met hen willen praten. Taylor, wat doet Kanye allemaal waar jij last van hebt? En Kanye, wat zit je dwars aan Taylor? Ik zou ook met hun directe vrienden praten om hun perspectief op de zaak te zien.

'Zo ontdek ik waar precies de gevoeligheden liggen, wat ze zelf vinden dat ze niet handig hebben gedaan, of ze bereid zijn om over bepaalde acties hun oprechte excuses aan te bieden, enzovoorts.

'Daarna zou ik samen met Kanye en Taylor afspreken op neutraal terrein. Vredestop in Amsterdam, bij deze nodig ik ze allebei uit. Als beide partijen de strijdbijl willen begraven, is het ook belangrijk om af te spreken wat er moet gebeuren als één van de twee zich in de toekomst toch weer gekwetst voelt door de ander. Begin je dan via de media een enorm tegenoffensief? Bel je elkaar direct? Via een tussenpersoon die jullie allebei vertrouwen? Zo kun je eventuele volgende conflicten in de kiem smoren voordat je weer in een staat van vertigo belandt.

Ontmoet Shapiro

Wat te doen met de Brexit? Moeten we wel of niet met terroristen onderhandelen? Deze en andere vragen komen zaterdag 23 september aan bod in de Amsterdamse Balie, waar Daniel Shapiro zijn boek Duurzaam Onderhandelen (Maven Publishing) presenteert. Shapiro is oprichter en directeur van het Harvard Negotiation Program en werd door het World Economic Forum uitgeroepen tot Young Global Leader.

'Maar dit alles gaat natuurlijk alleen werken als beide partijen vrede wíllen sluiten. Soms hebben partijen juist belang bij een conflict. Denk aan wapenleveranciers bij een dreigende oorlog. Maar misschien geldt zoiets hier ook wel. Conflicten trekken de aandacht, omdat mensen evolutionaire voelsprieten hebben om scherp op te letten bij mogelijke ruzies en gevaar. Elke keer als Kanye West iets naars zegt over Taylor Swift, of andersom, staan de bladen er vol mee en hebben de showbizprogramma's een item. Zo staan ze allebei weer even in de spotlamp; de vete zal hun concertverkoop vast goed doen.'

In 2015 was alles weer koek en ei Beeld getty
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden