Reconstructie AirFrance - KLM

Hoe kwam het kabinet tot aankoop van aandelen Air France-KLM?

Ministers Wopke Hoekstra van Financiën en Cora van Nieuwenhuizen van Infrastructuur en Waterstaat na afloop van de persconferentie op het ministerie van Financiën. De Nederlandse Staat heeft een belang genomen in de holding Air France-KLM. Beeld FREEK VAN DEN BERGH

Het kabinet wilde al in de zomer van 2017 een groot aandelenbelang nemen in Air France-KLM, vertellen direct betrokkenen. Jeroen Dijsselbloem onderhandelde als minister van Financiën met zijn Franse ambtgenoot Le Maire over een ‘vriendelijke’ overname van een deel van het Franse staatsbelang. Toen dat niet lukte, besloot het derde kabinet-Rutte het stilletjes via de beurs te doen. ‘We hadden zo weinig invloed als het spannend werd.’

De Nederlandse regering wilde al in de zomer van 2017 een groot aandelenbelang nemen in Air France-KLM. Jeroen Dijsselbloem onderhandelde als toenmalig minister van ­Financiën met zijn Franse ambtgenoot Le Maire over een ‘vriendelijke’ overname van een deel van het Franse staatsbelang in de luchtvaartcombinatie. Ook hij was ervan overtuigd dat het Nederlandse publieke belang niet langer gewaarborgd was zolang de staat geen aandeelhouder was.

‘De druppel die de emmer deed overlopen’, zegt Dijsselbloem nu, was het besluit van Air France-KLM om twee andere luchtvaartmaatschappijen (Delta Airlines en China Eastern) grootaandeelhouder te maken van de Frans-Nederlandse luchtvaartcombinatie. De Chinese en Amerikaanse vliegmaatschappijen kregen elk een belang van 10 procent in Air France-KLM, dat een groot aantal nieuwe aandelen uitgaf om dat mogelijk te maken.

Dit besluit viel de Nederlandse regering eind juli 2017 rauw op het dak, zeggen Dijsselbloem en zijn opvolger Wopke Hoekstra. ‘De raad van bestuur in Parijs nam een majeure, fundamentele beslissing zonder enig vooroverleg met de Nederlandse overheid, terwijl dat besluit direct raakte aan de Nederlandse luchtvaartbelangen’, verklaart Hoekstra, die spreekt van een ‘wake-upcall’ voor het Nederlandse kabinet. ‘Het illustreerde hoe weinig invloed we als Nederlandse regering hebben als het spannend wordt.’

Akkefietjes

Dijsselbloem merkte tijdens zijn bewind dat Air France-KLM zich steeds minder gelegen liet liggen aan het Nederlandse belang. In 2014 deed het gerucht de ronde dat de moedermaatschappij een miljard euro kasgeld van KLM naar Parijs wilde overhevelen. Twee jaar later stond er in de krant dat Air France-KLM de Nederlandse onderhoudsafdeling willen opheffen en samenvoegen met de Franse, ten koste van Nederlandse banen. Zulke akkefietjes begonnen in Den Haag flink te irriteren, aldus Dijsselbloem. ‘Er kwamen voortdurend plannen uit Parijs die de positie van KLM en Schiphol konden beschadigen. Dan moesten wij daar weer achteraan en achteruit verdedigen, want we werden nergens bij betrokken en niet geïnformeerd.’

Na de deal met China Eastern en Delta besloot Dijsselbloem – na overleg in kleine kring binnen het kabinet – contact te zoeken met de Franse regering. ‘Frankrijk had net aangekondigd een deel van zijn staatsbelang in Air France-KLM te willen verkopen, dus heb ik de regering in Parijs voorgesteld dat wij die aandelen zouden overnemen.’ Dijsselbloem wilde geen staatsbelang verwerven via de beurs, omdat hij de relaties met de Franse regering goed wilde houden. ‘Wij wilden net zo’n groot aandelenbelang verwerven als de Fransen, maar wel in overleg met de Fransen. Want zo’n plukje aandelen, zelfs als het 14 procent is, geeft je uiteindelijk niet per se de zeggenschap die je nodig hebt om KLM te beschermen. Samenwerken met de Fransen leek ons beter, zodat we ook afspraken konden maken over het informatierecht bij grote beslissingen en over een extra zetel voor Nederland in de raad van bestuur.’ Tot vlak voor zijn aftreden in oktober 2017 was Dijsselbloem hierover met de Franse regering in gesprek. ‘Ik heb er in de marge van mijn allerlaatste Ecofin-vergadering, in Tallinn, nog met Le Maire over gesproken.’

De Franse regering was echter nog niet aan boord. Volgens Dijsselbloem wist Le Maire niet hoe hij in Frankrijk moest uitleggen dat Nederland aandelen Air France-KLM zou kopen, terwijl Frankrijk op datzelfde moment zijn staatsbelang zou verminderen.

Via de beurs

Het derde kabinet-Rutte dacht blijkbaar dat het overleg met het Elysée te weinig zou opleveren en besloot daarom het begeerde aandelenbelang via de beurs te verwerven, noodgedwongen achter de rug van de Fransen om. Minister Cora van Nieuwenhuizen van Infrastructuur vertelt dat ‘die optie al vrij snel in beeld kwam’ bij de vier betrokken vakministers (premier Rutte, minister Wiebes van Economische Zaken, zijzelf en Hoekstra). ‘Alleen: er was voortdurend iets aan de hand, waardoor we deze stap nog niet wilden zetten. Eerst die stakingen bij Air France. Daarna trad Air France-KLM-bestuursvoorzitter Janaillac af en volgde Ben Smith hem op. Vervolgens was er spanning rond de herbenoeming van KLM-topman Pieter Elbers. Toen eindelijk de rust weerkeerde, besloten we: we gaan nu die aandelen kopen.’

Ben Smith

Dat besluit namen de vier betrokken ministers begin deze maand. Kort daarna, op vrijdag 15 februari, was Air France-KLM-topman Ben Smith in Den Haag voor een overleg met Hoekstra. Die afspraak was om 9.00 uur. Een uur later begon de ministerraad waarin Hoekstra, Van Nieuwenhuizen, Rutte en Wiebes (Economische Zaken) de rest van het kabinet om toestemming vroegen voor de aandelenaankoop, die ze kregen. ‘Ik heb Smith dat vanzelfsprekend niet verteld. De beslissing was immers al genomen en het ging om koersgevoelige informatie. Daar moet je heel zorgvuldig mee omgaan. Maar ik geef toe dat dit iets ongemakkelijks had.’

Ook de Tweede Kamer kon Hoekstra alleen strikt vertrouwelijk informeren, legt hij uit. Hij belde op maandagavond 18 februari persoonlijk een aantal leden van de vaste Kamercommissie Financiën, van elke fractie één. Zij moesten op voorhand geheimhouding beloven en mochten zelfs hun fractievoorzitters niets vertellen. ‘Daar gingen ze vrijwel allemaal mee akkoord’, zegt Hoekstra. PvdA-Kamerlid Henk Nijboer was één van hen, net als GroenLinks-Kamerlid Bart Snels. ‘Dinsdag moest ik om 9 uur ’s ochtends op het ministerie komen’, herinnert Nijboer zich. ‘Hoekstra vertelde ons dat hij zo snel mogelijk een aandelenbelang van 14 procent in Air France-KLM wilde verwerven, maar we wisten niet wanneer dat nieuws naar buiten zou komen.’ Hoekstra liet weinig aan het toeval over. Snels: ‘We mochten het ministerie niet via de hoofdingang betreden, zei hij vooraf.’

Als het voornemen van de staat zou uitlekken, zou de aandelenkoers van Air France-KLM kunnen stijgen en de aankoop veel duurder worden voor de schatkist. Hoekstra vroeg ABN Amro (voor 56 procent staatseigendom) in het geheim aandelen te kopen. Dinsdag kreeg de staat 12,68 procent van Air France-KLM in zijn bezit. Woensdag kocht de staat nog meer aandelen. Hoekstra maakte daarop bekend dat de staat nu 14 procent heeft en dat het daarbij blijft. De aankoop heeft 744 miljoen euro gekost.

ALLES WAT U MOET WETEN OVER DE MACHTSSTRIJD BINNEN AIR FRANCE-KLM

Een streep in het zand van 744 miljoen euro 

Wat wordt Nederland precies wijzer van een staatsbelang in Air France-KLM? En dreigt er geen chaos in de bestuurskamer met zo’n machtige partij erbij? Zes vragen en antwoorden over het staatsbelang in Air France-KLM.

Beleggers vrezen ruzie in de tent: koers Air France-KLM keldert na aandeleninkoop door Nederlandse staat

Terwijl het personeel van KLM en Schiphol opgelucht ademhaalde bij het nieuws dat de Nederlandse staat bijna 13 procent van de aandelen Air France-KLM had opgekocht, was het treurnis op de beurs. Beleggers zijn bang voor nationale en tegengestelde belangen. 

Binnenhof reageert op aankoop aandelen KLM-Air France

Een meesterlijke zet ter bescherming van een Nederlands kroonjuweel, het aanstaande einde van het marktdenken in de politiek, of de zoveelste blunder van het Haagse ‘partijkartel’. Elke partij legt de aankoop van 13 procent van de Air France-KLM-aandelen zo uit dat het precies in het eigen straatje past.

Waarom de Nederlandse staat halsoverkop aandelen koopt in Air France-KLM

Den Haag wil voorkomen dat KLM en Schiphol het lot treft dat de Belgische luchtvaart een kleine twintig jaar geleden trof.

Tijdens de onrust rondom KLM-baas Pieter Elbers werd het ‘KLM-gevoel’ vertolkt

Wat dat is? Het heeft iets met thuiskomen, blauwe uniformen en het aroma van koffie te maken.

In 2015 bleek dat de garanties voor KLM en Schiphol al vanaf de fusie slecht zijn

In 2010 liet toenmalig minister Camiel Eurlings de meest concrete garantie vallen. De directie van Air France-KLM kon daardoor KLM-vluchten vanaf Schiphol schrappen of overhevelen naar de Parijse luchthaven Charles de Gaulle.

Reconstructie: In 2010 was Eurlings nog ‘very positive’ over de fusie

Vijf jaar later moet staatssecretaris Mansveld halsoverkop naar Parijs om het belang van KLM en Schiphol te redden. Wat ging er mis?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden