Hoe kunnen de peilingen er zo ver naast zitten?

Voor de opiniepeilers was het schrikken. De overwinning van Donald Trump komt bepaald niet overeen met de voorspellingen voorafgaand aan de Amerikaanse presidentsverkiezingen. Die hielden het (bijna allemaal) op een succes voor Hillary Clinton. De New York Times dichtte haar dinsdag nog een kans van 84 procent op de sleutel van het Witte Huis toe.

Journalisten in het hoofdkantoor van de Democratische partij. Beeld photo_news

Hoe kan het dat ze er zo naast zaten? Peter Kanne, onderzoeker van I&O Research, wijst op de manier waarop het Amerikaanse kiesstelsel is ingericht. Zo had Clinton zelfs iets meer stemmen dan Trump (stand van zaken vandaag 13:00 uur), alleen hielp haar populariteit haar in onvoldoende staten om de kiesmannen daar te veroveren. Bovendien trok Trump veel van de staten waarin het nog beide kanten op kon, naar zich toe.

De landelijke peilingen baseren zich op de peilingen per staat - en zelfs die leunen weer op meerdere afzonderlijke peilingen. Elke peiling heeft zijn eigen foutmarge, waardoor de 'totale' voorspelling per definitie onbetrouwbaar is.

Zo gingen nogal wat peilers nat. Kanne: 'Zelfs Nate Silver, die de laatste twee verkiezingen juist had voorspeld, zat ernaast. Dat was schrikken.'

Geen grip

Het lijkt erop dat de Amerikaanse peilers er niet in slaagden om grip te krijgen op de achterban van Trump. Die bleek groter dan gedacht en liet dat ook weten bij de stembus. In de peilingen was hun rol een stuk marginaler, zo bleek. Kanne: 'De mensen die anti-politiek zijn ingesteld, of tegen het establishment zijn, of laagopgeleid zijn, worden minder goed door de peilingen bereikt.'

Tijd voor introspectie, vindt Kanne. 'De vraag hoe betrouwbaar peilingen nog zijn en wat we anders moeten doen, is actueel.' In de aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen op 15 maart vindt een al eerder gepland symposium plaats, waar peilers, media en andere belangstellenden zich over de toekomst van het fenomeen peilingen buigen.

Want ook voor de media is een belangrijke rol weggelegd, zegt Kanne. 'Misschien moeten wij bij onze peilingen een grotere disclaimer zetten, zoals de waarschuwing op het pakje sigaretten. Dat doen we al jaren, maar je zou de foutmarges nog beter kunnen benadrukken. Alleen dan moeten de media die ook wel afdrukken.'

Trump en Clinton tijdens een verkiezingsdebat. Beeld reuters

Afschaffen?

Kunnen we de peilingen niet beter afschaffen, als het zo moeilijk blijkt om alle groepen kiezers en hun stemgedrag in kaart te brengen? Kanne: 'Dat kunnen we wel doen. Maar als wij ermee stoppen, staan andere peilingbureaus op en dan gebruiken de media hun cijfers. Er zijn nu ook al wat beunhazen op de markt, los van de vijf grote bureaus die betrouwbaar opereren.'

Afschaffen hoeft ook niet van gedragswetenschapper Reint Jan Renes (Hogeschool Utrecht, Wageningen Universiteit), al pleit hij wel voor meer terughoudendheid bij het gebruik van peilingen. 'Peilingen hebben hun eigen werkelijkheid en dat is niet per sé altijd dé werkelijkheid. Bovendien neemt ook de waarde van de klassieke enquête, de klassieke vragenlijst, af. Daarin worden vragen gesteld op een cognitieve manier, terwijl de emotie van het moment een steeds grotere rol speelt bij verkiezingen. En die is juist zo lastig te peilen.'

In de kroeg laat iemand zich te midden van zijn vrienden eerder in de kaarten kijken dan als hij door een wildvreemde enquêteur wordt benaderd, zegt Renes. 'Natuurlijk is het geen optie om alle peilingen voortaan op straat of in het café te houden. Maar het zou wel schelen als je wat meer als een fly on the wall kunt achterhalen wat mensen werkelijk vinden. Want de mens is veel onvoorspelbaarder geworden in zijn stemgedrag.'

Kanne, resumerend: 'We moeten ons er allemaal beter van bewust zijn dat er aan peilingen beperkingen kleven.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.