SINGLESBLOG

Hoe kun je ernstig eenzame mensen helpen?

Mensen die eenzaam zijn zullen dat niet snel zeggen. Hoe moet je ze dan helpen? Onderzoeker Anja Machielse over het nut van een praatje maken.

Anja Machielse. Beeld Cigdem Yuksel

'Ik wil geen rotte plekken in mijn privésfeer', verklaart een man van 63 zonder partner en kinderen. 'Ik kan hier drie dagen zitten zonder dat ik iemand zie. Maakt me niet uit. Als de behoefte er is, dan laat ik het wel horen.' 'Ik hecht niet aan mensen en de contacten warm houden kan ik helemaal niet', zegt een man van 70 zonder kinderen. 'Ik ben er niet geschikt voor. Ik heb al snel begrepen dat ik niemand ellende moest bezorgen, dus niet samen gaan leven of samen gaan wonen. En nou je ouder wordt, kan dat helemaal niet, want je bent gesteld op je gemak. Ik vind dat ik eigenlijk wel goed zit.'

Het zijn verontrustende verhalen, die Anja Machielse optekende in het rapport 'Ouderen in sociaal isolement - ervaren baat van hulp'. De universitair hoofddocent aan de Universiteit voor Humanistiek kreeg toegang tot 53 Rotterdamse ouderen die geen contact meer hebben met familie, vrienden of buren. Ze leiden een teruggetrokken bestaan, vaak in vervuilde huizen waar de troep zich tegen de muren heeft opgetast. Machielse onderzocht hoe deze extreem geïsoleerde mensen het best geholpen kunnen worden. De groep is groot: naar schatting zes tot acht procent van de volwassen Nederlanders leeft verstoken van sociaal contact.

Pseudo-individualisering

De participatiesamenleving, waarbij een beroep wordt gedaan op het eigen netwerk, is aan deze mensen niet besteed, concludeert Machielse. Geen bingo-avond of buurtcafé zal hen uit hun huizen lokken. Moet je je überhaupt met mensen bemoeien die elke vorm van toenadering afwijzen? Dat is het ingewikkelde, zegt Machielse. Bij deze ouderen is volgens haar sprake van 'pseudo-individualisering'. 'Het ziet eruit alsof ze helemaal zelfstandig een eigen leven leiden, precies volgens het plaatje van de geïndividualiseerde mens. Maar het is een dunne lijn tussen niet willen en niet kunnen of durven, omdat je voor jezelf geen andere mogelijkheden ziet. Een man zei: ik heb mezelf er "rijp" voor gemaakt, ik kan er nu tegen. Die heeft heel hard gewerkt om met de situatie om te kunnen gaan. Maar hij had het liever anders gewild.'

Voor deze extreme gevallen komt alleen professionele, intensieve begeleiding van pas. En dan niet eens altijd op de manier die hulpverleners zelf als zinvol ervaren. Soms noteert een professional in een logboek dat er nauwelijks vooruitgang is geboekt. De cliënt heeft na jaren nog steeds maar weinig sociale contacten. Of het thema eenzaamheid komt niet aan bod, de gesprekken stokken bij de financiële administratie. Maar juist die praktische hulp kunnen ouderen als heel prettig ervaren. Alleen al het feit dat iemand zich om hen bekommert, telt.

Noodzakelijk kwaad

Voorkomen dat iemand in dit stadium geraakt, is veel beter dan genezen, zegt Machielse. Het signaleren van eenzaamheid zou wat haar betreft al bij twintigers moeten beginnen. 'Onder hen heerst een sterke norm van gezellig meedoen, feesten, en alles met elkaar delen op sociale media. Het taboe op eenzaamheid is groot, want ze voelen zich een loser. Maar juist in dat stadium kun je nog bijsturen. Zorg dat mensen ook met 'vage klachten', zoals mensen het zelf vaak omschrijven, bij de studieadviseur of de vertrouwenspersoon van de universiteit terecht kunnen. Eenzaamheid hoort bij het leven, maar als studenten niet meer komen opdagen bij colleges omdat ze geen aansluiting vinden, moet je er iets aan doen. Met kleine interventies kun je iemand de regie over zijn eigen leven teruggeven.'

In de fase daarna, het werkzame leven, ligt hulp nog minder voor de hand. 'De gedachte: als je maar werk hebt, ben je onder de mensen, blijkt geen stand te houden. Sommige mensen compenseren op hun werk wat ze in hun privéleven niet hebben. Ze werpen zich op voor allerlei sociale activiteiten, maar leiden een dubbelleven, want hun collega's weten niet dat ze thuis niemand hebben. En een andere groep ziet werk als een noodzakelijk kwaad. Die zijn sociaal onhandig, worden overgeplaatst van de ene naar de andere afdeling en komen op een gegeven moment in de wao terecht. Bedrijfsartsen zijn wel gewend om naar psychische problemen te kijken, maar niet naar eenzaamheid en sociale contacten.'

Single Issue Partij

Nederland telt steeds meer alleenwonenden. Als lijsttrekker van de Single Issue Partij blogt journalist, radiomaker en ervaringsdeskundige Maartje Duin over hun leven. Volg de partij op Facebook of Twitter. En lees hier het partijprogramma.

Beeld Io Cooman

Hulpmodus

En niet alleen artsen moeten het signaleren, zegt Machielse. 'Iedereen kent wel een collega waar niet mee samen te werken valt, waar mensen met een grote bocht omheen lopen. Het is lastig om iemand direct op zijn eenzaamheid aan te spreken. Toch raad ik aan: maak het bespreekbaar, liefst via een vertrouwenspersoon of iemand die weet hoe hij met dit soort dingen om moet gaan. Die kan in eerste instantie over iets minder beladens beginnen: het werk zelf. En als er genoeg vertrouwen is, informeren: hoe staat het met je sociale netwerk, zou je daar coaching in willen?'

Ook buren kunnen volgens Machielse een rol spelen om sociaal isolement te helpen voorkomen. 'Je hoort mensen wel eens zeggen dat ze op een buurman of buurvrouw afstappen met de vraag: bent u niet eenzaam? Dan zeggen ze nee, en dan is het klaar. Je kunt veel beter gewoon elkaar groeten, je hand opsteken, een praatje maken. Er zijn maar weinig mensen die dat niet prettig vinden. In een later stadium kun je dan verder praten en eventueel melding doen bij het maatschappelijk werk.' Machielse prijst de Rotterdamse campagne Voor Mekaar, waarbij veel oog is voor preventie. Straten kunnen een 'Lief en Leedpotje' aanvragen, waarmee buren een fruitmand voor de zieke buurvrouw en een plantje voor de lieve oma in de straat kunnen kopen. 'Zo stimuleer je dat mensen op een kleinschalig niveau naar elkaar omkijken en elkaars zorgen delen, zonder dat ze in de hulpmodus schieten.'

Praat mee

Wat doet u om eenzaamheid bespreekbaar te maken in uw (werk-)omgeving? Deel uw ervaringen hieronder.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden