Hoe krijgen hulporganisaties vat op de situatie in landen waar seks in ruil voor geld gebruikelijker is dan hier?

Seksueel misbruik bij hulporganisaties leidt tot woede en verlies van donateurs. Maar hoe krijgen organisaties vat op de situatie in streken waar je zonder vuile handen niets gedaan krijgt en waar seks in ruil voor geld en diensten gebruikelijker is dan hier?

Somalische meisjes bij hun school in het Keniaanse vluchtelingenkamp Kakuma. Beeld Hollandse Hoogte/Magnum Photos

Wie over de wereld reist, zal 's nachts vaak 'de liefde' horen aankloppen. Vrouwen - of mannen - die op de deur van de hotelkamer tikken, wachten in de hotellobby of zichzelf terloops aanbieden als vriendin of reisgezel. 'Maar', zegt Pim Kraan, directeur van Save the Children Nederland, 'dat betekent nog niet dat je erop in hoeft te gaan.'

Kraan, die zelf jaren in oorlogsgebieden zoals Rwanda en Liberia werkte voor Artsen zonder Grenzen, is onverbiddelijk: betaalde seks is voor hulpverleners verboden terrein. Dat geldt niet alleen voor het organiseren van seksfeestjes op het terrein van de hulporganisaties, zoals in 2011 bij Oxfam in Haïti gebeurde, ook het inhuren van prostituees in de hoofdstedelijke hotelkamer ver van de brandhaard is taboe.

'Gutmenschen'

Kraan erkent dat sprake is van een dubbele moraal. Wie op het hoofdkantoor in Den Haag werkt hoeft niet bang te zijn om te worden betrapt op de Amsterdamse wallen. Maar voor hulpverleners in het veld zijn de regels wet. 'Hulpverlening ligt onder een vergrootglas. En terecht. Wij presenteren onszelf als een sector die slachtoffers helpt in moeilijke omstandigheden. Over onze intenties mag geen twijfel bestaan.'

Het seksueel misbruik in de hulpverleningsindustrie dat afgelopen weken aan het licht is gekomen, leidt tot hevige publieke verontwaardiging. Meer nog dan paters, therapeuten, voetbalcoaches of onderwijzers lijken hulpverleners een verheven normbesef te moeten hebben. Mensen die vanuit idealisme op pad gaan om zielige mensen te helpen - 'gutmenschen', klinkt het honend op sociale media - , horen zichzelf niet te laten meeslepen door lage menselijke driften. Al helemaal niet met ons donorgeld.

Met het seksschandaal bij Oxfam lijkt een beerput te zijn geopend. Afgelopen week meldden ook Artsen zonder Grenzen, Rode Kruis en Plan International dat zij medewerkers hebben ontslagen na meldingen van seksueel misbruik. Bij Unicef is Justin Forsyth, oud-directeur van Save the Children, in opspraak gekomen wegens seksuele intimidatie. Forsyth heeft inmiddels zijn ontslag aangeboden. Het beeld van één grote doofpot heeft Oxfam al duizenden donateurs gekost in Groot-Brittannië en Nederland. Zwitserland draaide de geldkraan voor Oxfam zelfs helemaal dicht, in Haïti is de organisatie voorlopig niet welkom.

Andere hulporganisaties haastten zich met een groot 'mea culpa' om donateurs gerust te stellen en te voorkomen dat ze weglopen. Heus, ze zitten er bovenop. Seksueel misbruik is verboden, seks met minderjarigen uit den boze. Alle verboden staan zwart op wit, reglementen worden aangescherpt, meldpunten geopend en ter plaatse worden hulpverleners getraind op het signaleren en voorkomen van misbruik. Wie in overtreding gaat, wordt ontslagen.

Vat op de situatie

Hoe meer beloftes tot beterschap, hoe meer de argwaan wordt versterkt dat het een grote orgie is in den vreemde. Wat is hier nu aan de hand? Is Haïti het topje van de ijsberg of een uitwas zoals die in alle sectoren blijkt voor te komen? De aandacht lijkt vooral uit te gaan naar het misbruik door blanke 'expat'-hulpverleners, maar van de circa 450 duizend hulpverleners wereldwijd is ruim 90 procent lokaal ingehuurd. Bovendien werken veel lokale hulpverleners onder de radar van de westerse hulporganisaties omdat zij in dienst zijn van de overheid of van partnerorganisaties.

Uit de bekentenissen van Plan International bijvoorbeeld, bleek dat vijf van de zes ontslagen medewerkers vrijwilliger waren of in dienst van een partnerorganisatie. Hoe krijg je als Westerse hulporganisaties vat op die lokale situatie? En dat in een crisiscontext van oorlog of natuurgeweld, waar hulporganisaties soms vuile handen moeten maken en vijanden te vriend moeten houden om hun werk te kunnen doen. In landen bovendien waar minderjarige meisjes vaak al moeder zijn en dus als vrouw worden gezien - en waar seks in ruil voor geld en diensten veel gebruikelijker is dan hier.

Scheve verhoudingen

Het probleem van seksueel misbruik is veel breder dan 'die paar misstanden met oudere blanke mannen en jonge meisjes', zegt Willem van de Put, antropoloog en onderzoeker bij het Instituut voor Tropische Geneeskunde in Antwerpen. 'Overal waar de machtsverhoudingen ongelijk zijn, vindt seksueel misbruik plaats. Dat is de afgelopen maanden dankzij #MeToo wel duidelijk geworden. In de hulpsector zijn die machtsverhoudingen per definitie scheef.' Zijn oplossing is daarom radicaal: 'Stuur geen jonge naïeve westerse hulpverleners naar brandhaarden in een voor hen onbekende culturele omgeving. Dan krijg je deze excessen niet. Macht corrumpeert, dus je moet ze de macht niet in handen geven.'

'De westerse aanwezigheid in noodsituaties werkt verstikkend', vindt ook Thea Hilhorst, hoogleraar humanitaire hulpverlening aan het Institute of Social Studies van de Erasmus Universiteit. 'Mensen in nood worden veel te afhankelijk gemaakt van internationale hulp. Een maatschappelijk middenveld dat bijvoorbeeld opkomt voor vrouwenrechten, kan zo niet eens opbloeien.' Noodhulpverlening is volgens Hilhorst aan een drastische herziening toe. Lokale spelers die de culturele context beter kennen, zouden veel meer ruimte moeten krijgen. En vluchtelingen zouden meer regie over hun eigen leven moeten krijgen om hun waardigheid te kunnen behouden.

Westerse hulpverleners weghouden?

Maar de oplossing is volgens Hilhorst niet om westerse hulpverleners weg te houden uit rampgebieden. 'Dat is pure onzin. Dat verandert niets aan de scheve machtsverhouding tussen hulpverlener en vluchteling. Die is net zo scheef als het gaat om lokale hulpverleners, de kans op seksueel misbruik is waarschijnlijk zelfs groter vanwege de andere moraal ten aanzien van 'ruilseks'. Veel hulp vindt plaats in landen waar seks met meerdere partners en in ruil voor cadeautjes en wederdiensten vrij geaccepteerd is.'

De dynamiek in vluchtelingenkampen, waar wereldwijd meer dan 65 miljoen mensen leven, maakt mensen te kwetsbaar voor misbruik, beaamt ontwikkelingssocioloog Bram Jansen van Universiteit Wageningen, die jaren onderzoek deed in vluchtelingenkampen in Kenia en Zuid-Soedan. Dit voorjaar verschijnt zijn boek Kakuma Refugee Camp, Humanitarian Urbanism in Kenya's Accidental City, over een van 's wereld grootste en oudste vluchtelingenkampen.

In de jaren dat Jansen er verbleef zag hij alle vormen van machtsmisbruik langskomen. Onderwijzers die seksuele diensten verlangden van moeders in ruil voor het inschrijven van hun kinderen op school,veiligheidsagenten die als 'sugar daddy' wel drie vriendinnen onderhielden in het kamp, voedseldistributeurs die zich lieten omkopen om mensen achterin de rij eerder te helpen. 'Zelfs voor een baan als onderwijzer in het kamp moet met seks worden betaald', vertelt Jansen. 'Ik heb vrouwen huilend zien weglopen na hun sollicitatiegesprek, omdat ze hun kleren moesten uittrekken. De Keniaanse samenleving is door en door corrupt, Kakuma is geen uitzondering.'

Transactionele seks

Behalve corruptie is ook transactionele seks - ofwel seks in ruil voor geld, diensten of cadeautjes - in veel arme landen waar hulpverleners doorgaans werken, vrij gebruikelijk. Meisjes gaan soms al op jonge leeftijd op zoek naar een 'sugar daddy' die kleren voor ze koopt, schoolgeld betaalt of het gezin wat bijspekt. 'Iedereen heeft het nu over seksueel misbruik maar er wordt niet gesproken over die alledaagse seksuele relaties, waarbij de machtsverhoudingen ongelijk zijn. Dat is een grijs gebied', zegt Jansen. 'Deze relaties zijn niet per definitie fout. Soms leidt het tot heuse verliefdheden of huwelijken, voor anderen is dit een bewuste keuze om armoede te ontvluchten of dingen voor elkaar te krijgen.'

Anders wordt het wanneer seks een kwestie van overleving wordt. Wanhopige moeders die zichzelf of hun dochters aanbieden in ruil voor een zak rijst om het gezin niet te laten verhongeren. 'Dan wordt seksueel misbruik onderdeel van corruptiepraktijken', zegt Jansen. Die wanpraktijk kwam in 2002 al aan het licht in een onthutsend onderzoek van Save the Children en UNHCR, na zorgen over seksueel misbruik van kinderen in vluchtelingenkampen in Sierra Leone, Liberia en Guinee. Daaruit bleek dat lokale hulpverleners en VN-blauwhelmen op grote schaal seksuele diensten eisten in ruil voor voedsel en bescherming.

'Als je geen vrouw of dochter hebt om aan te bieden aan de hulpverleners, is het moeilijk om hulp te krijgen', zo werd opgetekend uit de mond van een man uit Sierra Leone. 'Je krijgt hier zonder seks geen toegang tot CSB (kindervoedsel van sojamelk, red.). Ze zeggen een kilo per keer', aldus een vrouw uit Guinee in het rapport dat leidde tot de eerste grote zelfreguleringsgolf in de sector. Jonge meisjes omschreven seksueel misbruik als volgt. 'Je loopt op de straat en dan roept de grote man je. Dan gaan ze het huis in en doen ze de deur op slot. En als de grote man klaar is geeft hij het meisje geld of een cadeautje.'

'Er is sindsdien veel verbeterd', zegt hoogleraar Hilhorst. 'Hulporganisaties hebben duidelijke richtlijnen opgesteld om dergelijk misbruik tegen te gaan. Er wordt gedaan alsof hulporganisaties van alles onder het tapijt vegen, dat is echt niet zo. Oxfam heeft misschien niet perfect gereageerd door het binnenshuis op te lossen, maar is nu wel transparant over wat er is gebeurd.' Ingewikkeld is het wel, verzucht ze. 'Wij kijken hier vanuit het Westen met een ander normbesef naar seksueel gedrag dat lokaal als normaal wordt beschouwd. Dat kan voor een nieuw ingevlogen westerse hulpverlener verwarrend zijn. Hoe corrigeer je dat en hoe voorkom je dat je eigen normen vervagen?'

In de media is de afgelopen weken al vaker gewezen op de stressvolle omstandigheden waarin internationale hulpverleners moeten werken. Ze zijn vaak lang van huis, worden geconfronteerd met veel ellende en uitzichtloosheid. Dat ze zich soms afreageren met drank en feestjes valt te begrijpen. Dat uitgezonden hulpverleners in deze omstandigheden relaties met elkaar aanknopen is ook geen geheim. Zolang dat vrijwillig gebeurt vindt niemand dat een probleem.

De eenzaamheid te lijf

Het wordt moeilijk als de seks zich opdringt in ongelijke machtsverhoudingen. Bram Jansen kan als onafhankelijk onderzoeker in Kakuma 'nee' zeggen als jonge meisjes hem voor zijn hotelkamer opwachten. Voor de jonge studente uit Nairobi, die in Kakuma stage kwam lopen bij een christelijke hulporganisatie was dit ingewikkelder. 'Haar Nepalese chef kwam elke avond op haar deur kloppen met alleen een handdoekje om zijn middel en vroeg dan of ze een glaasje wijn met hem wilde drinken. Uiteindelijk is ze van de compound verhuisd naar een guesthouse om van hem af te zijn. Zijn gedrag kan niet door de beugel natuurlijk, maar ergens begrijp je zo'n man ook wel. Hij is ver van huis, voelt zich eenzaam en drinkt misschien te veel, zodat hij over grenzen gaat.'

Eenzaamheid, stress, drank of trauma. Voor Pim Kraan van Save the Children zijn het geen geldige excuses. De regels zijn duidelijk: geen seks wanneer daar iets tegenover staat, al helemaal niet met minderjarigen. Ook hij noemt de scheve machtsverhoudingen in noodhulpsituaties als oorzaak van seksueel misbruik. 'De mens is tot alles in staat als hij macht heeft, ongeacht kleur of rang. En mensen in nood doen alles om te overleven.' Vanwege die giftige combinatie van driften gelooft Kraan toch dat het zinvol is om lokaal personeel te blijven trainen op het signaleren van seksueel misbruik en corruptie. Zo kunnen ook niet-hulpverleners, zoals nationale veiligheidsagenten of ambtenaren, op hun gedrag worden aangesproken.

Hulpverleners zouden een realistischer beeld van hun werk moeten schetsen, vindt Jansen. 'Dit werk is helemaal niet zo verheffend. Je zit soms maanden in een tent in de modder, je moet dealen met staten die niet op jou zitten te wachten, milities afkopen om voedseltransporten te laten doorkomen. Als je moeilijk doet over het seksuele wangedrag van bijvoorbeeld veiligheidsagenten, loop je het risico als organisatie het land uit te worden gezet. In die context moeten hulporganisaties soms kiezen tussen twee kwaden; misstanden onder de pet houden of het risico lopen donors te verliezen. Daarover zouden hulporganisaties eens een boekje open moeten doen.'


Is dit het #MeToo-moment van de hulpverlening?

Medewerkers van Plan International hebben kinderen seksueel misbruikt
Medewerkers van de hulporganisatie Plan International, het voormalige Foster Parents Plan, hebben kinderen seksueel misbruikt. In een jaar tijd zijn er zes gevallen van misbruik geweest, schrijft de directeur van Plan Nederland, Monique van 't Hek, donderdag in een brief aan donateurs. In vijf gevallen gaat het om een strafbaar feit, waarvan aangifte is gedaan.

Seksfeesten en uitbuiting in ontwikkelingslanden: is dit het #MeToo-moment van de hulpverlening?

1.200 opzeggingen voor Oxfam in Groot-Brittannië, zelfs 1.700 in Nederland, een actrice (Minnie Driver) die opstapt als ambassadrice en nu ook het Zuid-Afrikaanse icoon Desmond Tutu die de organisatie 'teleurgesteld' de rug toekeert.

Directeur Oxfam Novib over seksschandalen: 'Ik vrees dat zulke schandalen nooit helemaal zijn uit te roeien'
(+)
De seksschandalen van Oxfam-hulpverleners op Haïti en in Tsjaad zijn schokkend, vindt Farah Karimi, directeur van Oxfam Novib. Wat is er tegen te doen?

Ondanks strikte regels komt er geregeld misbruik voor bij Nederlandse hulporganisaties
Is de Oxfam-affaire met seksfeestjes op Haïti het topje van de ijsberg bij hulporganisaties? Vraag is of de huidige protocollen wel afdoende zijn. En hoe staat het met de Nederlandse organisaties?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden