INTERVIEWOud-directeur Rijkswaterstaat Jan de Bont

Hoe kon Rijkswaterstaat dumpen van granuliet in natuurplas goedkeuren? ‘Bij twijfel moet je nee zeggen’

Het storten van granuliet in de natuurplas Over de Maas in de gemeente West Maas en Waal veroorzaakt al tijden onrustBeeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

De lobby van ex-minister Zijlstra overdonderde Rijkswaterstaat. Dat had niet mogen gebeuren, zegt ex-directeur Jan de Bont. ‘Bij twijfel moet je nee zeggen’, en twijfel is er zeker over het storten van granuliet. 

Als directeur van Rijkswaterstaat maakte Jan de Bont het zelf regelmatig mee. Dan kwam er een of ander bouwbedrijf bij hem langs om ‘te overleggen’ over een contract. Zoals die keer met twee grote aannemers uit de wegenbouw. Die waren met Rijkswaterstaat naar Amerika geweest om een milieuvriendelijke manier van asfaltrecyclen te bekijken. ‘Dat was een soort grote oven, waar je oud asfalt in stopte en dan kon je het opnieuw gebruiken.’

Dat leek die twee aannemers wel wat, alleen was de aanschaf van die installatie nogal prijzig. ‘Dus spraken we af dat ze van de overheid een contract kregen voor 150.000 ton asfalt. Dan hadden ze vervolgens de tijd om het bedrijf weer rendabel in te richten.’ Maar toen ze door die 150.000 ton heen waren, klopten ze opnieuw bij De Bont aan. ‘Dat ze de kosten er nog niet uit hadden. Of ze nog een keer een contract konden krijgen? Die heb ik dus snel de deur uitgezet.’

En dat, zegt De Bont, had Rijkswaterstaat ook met oud-minister Halbe Zijlstra moeten doen toen hij als lobbyist namens bouwbedrijf VolkerWessels vorig jaar ambtenaren onder druk zette om het storten van granuliet in een natuurplas goed te keuren. ‘Gewoon wegsturen. En zeggen dat je daar niet van gediend bent.’

Onthullingen

Het storten van granuliet in de natuurplas Over de Maas in de gemeente West Maas en Waal veroorzaakt al tijden onrust, sinds onthullingen begin dit jaar van televisieprogramma Zembla. Daaruit bleek ook de rol van oud-minister Zijlstra. Hij kwam in actie nadat meerdere vergunningverleners van Rijkswaterstaat het storten hadden afgekeurd. Volgens hen was granuliet geen grond – wat volgens de regels gestort kon worden – maar een bouwstof. Bovendien was er nog een chemische stof aan toegevoegd, waarvan niet duidelijk is wat op lange termijn de gevolgen voor het milieu zijn.

Zijlstra trok meerdere keren bij Michèle Blom aan de bel, de hoogste baas bij Rijkswaterstaat. ‘De soap rond granuliet blijkt nog steeds niet afgerond’, appte hij. Hij zei vervolgens dat ‘een subtiele benadering’ bij deze handhavers niet lijkt te werken. ‘Ik hoop dat je hier wat aan kan doen.’ En inderdaad werd de stort vervolgens alsnog geregeld. Vanavond debatteert de Tweede Kamer opnieuw over de kwestie.

Oud-directeur De Bont – hij werkte 33 jaar bij Rijkswaterstaat – kent Michèle Blom. Vorig jaar kreeg hij een uitnodiging voor koffie, nadat hij een stuk in Cobouw had geschreven waarin hij hard uithaalde naar een rapport dat in opdracht van Rijkswaterstaat was opgesteld over de toekomst van infrastructurele projecten. De Bont waarschuwde voor problemen. Door grote saneringen bij Rijkswaterstaat was veel deskundigheid verdwenen, waardoor er vooral op processen wordt gestuurd en veel aan de markt wordt overgelaten.

Niets meer gehoord

Hij mag dan al jaren weg zijn, De Bont voelt zich nog erg betrokken. Rijkswaterstaat was niet blij met zijn kritiek en De Bont ging naar Den Haag. ‘Dat was een prima gesprek. En ik zou op de hoogte gehouden worden van wat veranderprocessen en dan kon ik wat input leveren.’ Klein glimlachje. ‘Daarna heb ik niets meer gehoord.’

Nu heeft hij zich in de granulietkwestie verdiept. Zo las hij een groot deel van alle Wob-stukken, die Zembla had opgevraagd en maakt hij zich nogal druk over de handelwijze van de overheid. ‘Handhavers die naar eer en geweten handelen, krijgen vervolgens van bovenaf de opdracht om het storten toch goed te keuren.’ De Bont ziet een directie van Rijkswaterstaat die zijn oren veel te veel naar ‘de markt’ laat hangen. ‘Dat vind ik zeer kwalijk.’

Granuliet is een restproduct bij het verwerken van graniet, dat gebruikt wordt voor het aanleggen van asfaltwegen. VolkerWessels – de werkgever van Zijlstra sinds hij moest opstappen als minister vanwege een leugen over een nooit plaatsgevonden bezoek aan de datsja van de Russische premier Poetin – is aandeelhouder en grote afnemer van het bedrijf Graniet Import Benelux, van wie het granuliet afkomstig is.

Ten eerste vindt De Bont dat Rijkswaterstaat Zijlstra had moeten aanspreken op zijn gedrag. ‘Zoveel druk op ambtenaren zetten. Stel dat je gelijk hebt, dan nog hoort het niet. Echt heel kwalijk.’ En met een partij als Graniet Import Benelux – onderdeel van het bedrijf Bontrup – zou de overheid geen zaken meer moeten doen, naar aanleiding van deze hele kwestie. Zo heeft het bedrijf onlangs een oud-officier van justitie die zich bij Zembla kritisch had uitgelaten voor de rechter gesleept. ‘Daarmee gaan ze echt over de schreef. Dan moet je als overheid een grens trekken. Want dan geef je ook een signaal naar je ambtenaren dat je achter ze staat.’

Noorwegen

Als hij naar de kwestie zelf kijkt, verbaast het hem dat er nooit over alternatieven is gesproken voor het storten van granuliet. ‘Waarom niet?’ De brokken graniet die Bontrup gebruikt, komen veelal uit Noorwegen. ‘Is het niet mogelijk om daar het spul te verwerken? Dan blijft het restproduct, het granuliet, ook daar waar het vandaan komt.’ Een nog betere oplossing, volgens De Bont, is om het als overheid in de verstrekte vergunningen meteen goed te regelen. ‘Dat je meteen vastlegt wat er met het afval gebeurt.’

De onrust van de afgelopen maanden ontstond met name over het chemische bindmiddel dat aan het granuliet is toegevoegd, polyacrylamide. Daarvan is niet duidelijk wat het op lange termijn voor gevolgen kan hebben. De Bont: ‘Dan is het toch heel eenvoudig? Bij twijfel niet doen. Dus niet in een plas storten die straks als recreatieplas moet dienen. Dat risico moet je gewoon niet nemen’

De afwegingen die bij het ministerie en Rijkswaterstaat zijn gemaakt, snapt De Bont niet. Hij heeft een hele hoop van alle Wob-stukken erop nageslagen, de brieven aan de Tweede Kamer doorgelezen, maar een heldere uitleg waarom granuliet tot grond is bestempeld in plaats van bouwstof heeft hij niet gevonden. ‘En dat het ‘na een integrale afweging van relevante aspecten’ besloten is. Wat dat is? Geen idee.’ Volgens De Bont is het heel simpel: ‘In echte grond groeien plantjes en in granuliet niet.’

Zorgplicht

Kijk, hij begrijpt ook wel dat het uiteindelijk een geldkwestie is en dat dit voor Bontrup de goedkoopste en eenvoudigste manier is om van het granuliet af te komen. Dan moet de overheid maar meer gaan betalen voor asfalt, vindt De Bont. ‘Maar die berekening heb ik nergens gezien. Wat het gaat kosten als het granuliet anders verwerkt wordt. Betaal een paar euro meer als overheid. Je hebt een zorgplicht.’

Volgens De Bont is de zaak ook een voorbeeld van hoe de rol van Rijkswaterstaat de afgelopen jaren is veranderd. ‘Er wordt veel meer aan de markt overgelaten. De overheid staat meer op afstand en controleert vooral achteraf. Terwijl je als je veel aan de markt overlaat, er wel bovenop moet zitten.’ Maar een vereiste om dat goed te doen, is dat er voldoende inhoudelijke kennis is. ‘Ik heb het idee dat de deskundigheid soms mist.’

De Bont wil de hoogste ambtenaar bij Rijkswaterstaat niet tekortdoen. ‘Maar ze heeft weinig uitvoeringsinstantie.’ Dat is volgens hem een bewuste keuze van de overheid, door topambtenaren van de Algemene Bestuursdienst verplicht te laten rouleren van functie. ‘Vroeger groeide je door in een organisatie.’

Lees ook:

De top van Rijkswaterstaat heeft eind vorig jaar een Amsterdams bouwstoffenbedrijf toegestaan duizenden tonnen aan afvalstoffen te lozen in een natuurplas in Gelderland, na bemoeienis van ex-minister Halbe Zijlstra.

Rijkswaterstaat heeft bij de omstreden stort van granuliet in een natuurplas een pijnlijke rekenfout gemaakt. De concentratie van een kankerverwekkende stof die in het stortmateriaal in het water is beland blijkt nu duizend keer hoger dan berekend.

Is dat granuliet nou wel of niet gevaarlijk? Het Rijk verschaft er almaar geen duidelijkheid over. Intussen maakten uitzendingen van Zembla de omwonenden wel steeds iets wijzer.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden