AnalyseEuropese Unie

Hoe kon de patstelling ontstaan die de Europese Unie in een nieuwe crisis dreigt te storten?

Polen, Hongarije en Slovenië zijn vastberaden de 1.800 miljard aan EU-subsidies te blokkeren. Ze storten daarmee zichzelf - en de hele EU - in een nog diepere recessie.

Mateusz Morawiecki, premier van Polen, en Viktor Orban, premier van Hongarije.Beeld AP

De burger beziet het met verwondering en afgrijzen, als hij al kijkt: midden in de grootste economische crisis ooit, vetoën Polen en Hongarije een pot van 1.800 miljard euro aan EU-subsidies. Inmiddels heeft de Sloveense premier Janez Jansa – de man die Donald Trump voortijdig feliciteerde met diens ‘herverkiezing’ – zich bij het blokkerende duo gevoegd. De EU-top donderdagavond zal de crisis niet oplossen.

‘De politieke wil ontbreekt’, zegt een betrokken EU-ambtenaar. ‘Het is nu nog een dialoog tussen doven.’ Het voorstel om het ontvangen van EU-geld te koppelen aan het naleven van de rechtsstaat, wordt door Polen, Hongarije en Slovenië gezien als ongepaste Brusselse inmenging met nationale zaken. Premier Mark Rutte dreigt op zijn beurt met een veto als de rechtsstaattoets wordt verwaterd.

D66-europarlementariër Sophie in ’t Veld, die al jaren ijvert voor de bescherming van de rechtsstaat, kan een glimlach niet onderdrukken bij de ruzie op het hoogste politieke niveau. ‘Deze clash zat eraan te komen. De lidstaten, de regeringsleiders voorop, hebben jarenlang geweigerd Polen en Hongarije aan te pakken vanwege ondermijning van de rechterlijke macht, van de democratie. Afgelopen juli – toen de leiders hun akkoord sloten over de Europese begroting en het herstelfonds – zwaaide Rutte wél met zijn veto om de Nederlandse korting op de EU-betalingen te waarborgen, dat deed hij niet voor handhaving van de rechtsstaat elders in Europa. Tja, nu zit hij met de gebakken peren.’

De onvrede in Brussel met de Hongaarse premier Viktor Orbán begint in 2011 als die een eerste poging waagt om de Hongaarse kritische media te knevelen. Met Polen loopt de spanning snel op na 2015, het moment waarop de ultraconservatieve partij voor Recht en Rechtvaardigheid de absolute meerderheid haalt. Ondanks waarschuwingen en rechtszaken bij het Europese Hof van Justitie – aangezwengeld door Europees Commissaris Frans Timmermans – gaan Warschau en Boedapest ongestoord verder met het opdoeken van kranten, radio- en tv-stations en het ontslaan van ongewenste rechters.

Opschorting lidmaatschap

Brusselse strafprocedures tegen Hongarije en Polen – op basis van artikel 7 in het Europees Verdrag, dat voorziet in opschorting van het EU-lidmaatschap – lopen vast omdat die unanimiteit vereisen. Hongarije en Polen houden elkaar zorgvuldig de hand boven het hoofd, maar ook andere lidstaten zijn niet happig om dit ‘nucleaire verdragsartikel’ in te zetten. Daarnaast weigeren de Europese christen-democraten (EVP) Orbáns Fideszpartij uit de club te gooien. Pas aan de vooravond van de Europese verkiezingen (2019) wordt Fidesz door de EVP geschorst.

Mede onder druk van het Europees Parlement komt de Commissie in 2018 voor het eerst met een voorstel om EU-geld te koppelen aan respect voor de rechtsstaat: het sneuvelt in het overleg tussen de lidstaten. Bij haar start op 1 december 2019 belooft Commissievoorzitter Ursula von der Leyen het voorstel nieuw leven in te blazen.

Dé kans om de strijd te beslechten, komt in juli als de regeringsleiders vier dagen en nachten vergaderen over een nieuwe Europese meerjarenbegroting (1.074 miljard euro) en een herstelfonds (750 miljard euro). De rechtsstaattoets wordt echter de sluitpost (een vage tekst) om een akkoord over de poen niet te blokkeren.

Het Duitse EU-voorzitterschap zet de tekst van de leiders om in een tandeloos voorstel, maar dat stuit op zware kritiek van het Europees Parlement alsook van lidstaten als Nederland, Finland en Zweden. Na harde onderhandelingen ligt er op 5 november een compromis waarin wordt gesteld dat EU-geld kan worden stopgezet en teruggevorderd als een zwakke rechtsstaat de financiële belangen van de EU schaadt. ‘Een mijlpaal voor Europa’, jubelt In ’t Veld.

27 veto’s 

De reactie van Orbán en de Poolse premier Mateusz Morawiecki laat niet lang op zich wachten: op deze manier blokkeren wij de begroting én het herstelfonds – die 1.800 miljard euro vergen immers unanimiteit. Slovenië haakt deze week aan. In ’t Veld: ‘Het is compleet idioot dat de Europese begroting moet worden opgesteld met 27 veto’s.’

Het laatste waar de EU behoefte aan heeft, is een nieuwe crisis. Telefoontjes afgelopen dagen van bondskanselier Angela Merkel, Von der Leyen en EU-president Charles Michel met Orbán en Morawiecki, leiden vooralsnog niet tot een doorbraak. Donderdagavond tijdens de videotop van de leiders, wordt die evenmin verwacht. Het Europees Parlement liet woensdagavond weten geen concessies te zullen doen.

Sommige EU-ambtenaren menen dat Orbán en Morawiecki blufpoker spelen. Ook voor hen staat er immers veel geld op het spel als er op 1 januari geen nieuwe begroting en geen herstelfonds is. Polen kan komende jaren minimaal 130 miljard euro uit Brussel ontvangen, Hongarije 40 miljard. De hoop is dat beide landen inbinden na een vage verklaring over behoud van hun soevereiniteit, een ‘inlegvel’ zoals Nederland kreeg om de handelsdeal met Oekraïne alsnog goed te keuren.

Langdurige impasse

Andere betrokkenen zijn minder optimistisch. Zij houden rekening met een langdurige impasse. In dat geval valt de EU terug op een noodbegroting vanaf 1 januari, een die volgens ambtenaren circa 30 procent van de normale begroting omvat. Het herstelfonds komt er dan helemaal niet. Italië, Spanje en Griekenland, zwaar door de coronacrisis getroffen, zijn nu al furieus.

Suggesties om haastje-repje een nieuwe begroting en een nieuw fonds voor 24 landen te sluiten, worden door EU-ambtenaren als onhaalbaar afgewezen. Het zou neerkomen op het uit de EU zetten van Polen, Hongarije en Slovenië en daar zit niemand op te wachten. Opmerkelijk in deze is de waarschuwing van de Sloveense premier Jansa in zijn brief aan Michel. EU-geld mag geen chantagemiddel zijn, schrijft hij, en dan, verwijzend naar Brexit: ‘Anders is het een kwestie van tijd voordat het volgende schip het (EU-)konvooi verlaat.’

Meer lezen

Waarom vetoën Hongarije en Polen een EU-begroting op basis waarvan ze zelf veel geld zouden ontvangen? Een Hongaars-Poolse ‘njet’ in Brussel is deels een weerspiegeling van politieke turbulentie aan het thuisfront.

Rutte beloofde de Tweede Kamer dinsdag niet te zullen wijken voor het veto en zet zo de koppeling tussen uitkering van begrotingsgelden en handhaving van de rechtsstaat op scherp

In Polen is ondertussen voor de tweede keer in korte tijd een kritische rechter zijn immuniteit kwijtgeraakt. De weg is zo vrijgemaakt om hem te vervolgen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden