Hoe kan het UWV zo’n makkelijke prooi zijn voor fraudeurs?

Weer onthult Nieuwsuur een misstand bij het UWV bij het controleren van uitkeringsfraude. Wat gaat er mis bij de uitkeringsinstantie?

Dreumel, Polen aan het werk bij een fruitbedrijf. Beeld Marcel van den Bergh

Wat is er aan de hand?

Het UWV (Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen) is al anderhalve maand negatief in het nieuws. Actualiteitenprogramma Nieuwsuur onthulde begin september dat Poolse tussenpersonen Poolse arbeidsmigranten helpen met uitkeringsfraude. Met hulp van een bemiddelaar ontvangen migranten een WW-uitkering terwijl ze in Polen verblijven. Dit is fraude: wie WW ontvangt om een periode van werkloosheid te overbruggen, moet in Nederland verblijven en actief zoeken naar nieuw werk. Volgens Nieuwsuur waren in 2017 honderdvijftig tussenpersonen actief die bijna tienduizend Poolse werknemers bijstonden. De fraude loopt mogelijk in de tientallen miljoenen euro’s.

Maandag toonde Nieuwsuur in een nieuw item aan dat de WW-fraude groter is dan enkel deze truc van Poolse sjoemelaars. Het blijkt kinderlijk eenvoudig om bij het UWV een WW-uitkering aan te vragen; ook als niet sprake was van ontslag, maar van vrijwillig vertrek. Arbeidsmigranten maken zich hier schuldig aan, maar ook veel autochtone werknemers ontvangen op deze manier onterecht een werkloosheidsuitkering. Het UWV controleert niet bij de werkgever of de aanvrager daadwerkelijk is ontslagen.

Nieuwsuur sprak met medewerkers van het UWV, die stellen dat deze vorm van fraude veel voorkomt onder arbeidsmigranten. Een uitzendbureau bevestigt dit. ‘Arbeidskrachten komen hier naar Nederland om een strikt aantal dagen te werken, totdat ze recht hebben op WW. Vervolgens laten ze alles uit hun handen vallen, vragen WW aan en zitten die helemaal uit. Daarna beginnen ze opnieuw’, zegt Michael Mostert van uitzendbureau Tradiro in het programma.

Het UWV oplichten blijkt een fluitje van een cent. Zitten de ambtenaren te slapen?

Precies die vraag stelde UWV-bestuurder José Lazeroms op het UWV-intranet kort na de eerste Nieuwsuur-uitzending begin september. ‘Zitten wij te slapen of hebben we te weinig bevoegdheden?’, schrijft ze. ‘Het is nu nog te vroeg om deze vraag eenduidig te beantwoorden.’ Ruim een maand later is er nog geen eenduidig antwoord en blijft Nieuwsuur nieuwe details naar buiten brengen.

Wat uit die verslaggeving in elk geval blijkt, is dat de ambtenaren van de uitkeringsinstantie zeker niet zitten te slapen. Het zijn anonieme ambtenaren die zelf hun klachten delen met de journalisten. Ze klagen dat verschillende vormen van fraude al jaren bekend zijn, maar dat er hogerop in de organisatie weinig mee wordt gedaan. ‘Sinds ik in 2009 bij het UWV ben komen werken, was dit al bekend’, schreef een medewerker op Intranet. Het zou binnen de organisatie ontbreken aan ‘centraal beleid hierop’. Een andere werknemer schreef: ‘De fraude zal waarschijnlijk onder het mom ‘gedogen is goedkoper dan handhaven’ niet hoog op de prioriteitenlijst staan.’

De fraude is dus bekend. Waarom wordt er niet gehandhaafd?

Er wordt wel gehandhaafd. Tussen 2013 en 2017 vorderde de instantie voor 310 miljoen euro aan onterecht uitgekeerd geld terug. Grote bedragen, maar slechts een fractie van de 20 miljard die het UWV alleen al vorig jaar uitkeerde (waarvan 5 miljard aan WW). Sommige fraude wordt ontdekt, maar waarschijnlijk worden veel fraudeurs niet betrapt en dus niet aangepakt. De organisatie kent zwakke plekken. Het UWV worstelt met dezelfde problemen waar ook andere uitvoeringsdiensten onder gebukt gaan. Alle instanties die grote hoeveelheden geld innen en uitkeren, blijken fraudegevoelig.

De Belastingdienst, de Sociale Verzekeringsbank, het UWV: ze hebben, aangejaagd door de politiek, twee conflicterende opdrachten. Hun diensten moeten voor goedwillende burgers zo toegankelijk mogelijk zijn, maar tegelijkertijd volledig bestand zijn tegen fraudeurs. In de praktijk blijkt die combinatie onmogelijk.

Staatssecretaris Frans Weekers van Financiën moest in 2013 opstappen nadat hij had geprobeerd de ‘Bulgarenfraude’ te beteugelen. Bulgaren lichtten de Belastingdienst op door huur- en zorgtoeslagen aan te vragen. Weekers scherpte de regels aan, hiertoe opgeroepen door de Kamer, waardoor vervolgens tienduizenden mensen hun toeslagen niet meer kregen. Toen diezelfde Kamer hem opnieuw onder vuur nam, vertrok hij.

Staatssecretaris Van Rijn van Sociale Zaken plaatste in 2015 de Sociale Verzekeringsbank (SVB) tussen de patiënt en de zorgverlener. De SVB moest fraude met persoonsgebonden budgetten voorkomen. Vervolgens ontstond grote chaos: zorgverleners kregen maandenlang hun geld niet.

Het UWV moet laveren tussen dezelfde politieke verwachtingen. De burger moet snel bediend, de fraudeur moet hard worden aangepakt. Bestuurder Lazeroms gaf in 2015 een interview aan het blad iBestuur. De politiek wil te veel en te snel, waarschuwde ze. ‘In de publieke sector willen we dingen graag vandaag en anders uiterlijk morgen goed hebben en dat is niet altijd reëel.’

Poolse aspergestekers aan het werk. Beeld Marcel van den Bergh

Waar gaat het mis in de organisatie?

De afgelopen jaren heeft het UWV een digitaliseringsslag gemaakt. ‘De aanvraag van een WW-uitkering is een grotendeels geautomatiseerd proces’, schreef minister Koolmees van Sociale Zaken vorige week aan de Tweede Kamer. De Algemene Rekenkamer constateerde vorig jaar al dat het UWV zijn werkprocessen ‘in verdergaande mate heeft geautomatiseerd’.

Dat is op zichzelf goed nieuws. Wie recht heeft op een uitkering, vult op de computer zijn gegevens in en krijgt snel zijn geld. Maar ook de fraudeur profiteert van die vlotte service. De oplichter hoeft zich slechts te vermommen als een goed bedoelende burger om de rode lampjes van het systeem te omzeilen.

De digitalisering was slechts een van de veranderingen die het UWV de afgelopen jaren doormaakte. In crisisjaren waarin het aantal mensen met een WW-uitkering explodeerde, kreeg het UWV er nieuwe taken bij, zoals het ondersteunen van gehandicapte jongeren bij het zoeken naar werk. Ook moest de instantie voor honderden miljoenen bezuinigen.

De Rekenkamer deelde in haar rapport enkele pluimen uit: ondanks de zware jaren waarin flink moest worden gekort, voerde de UWV haar kerntaken ‘adequaat’ uit. De instantie was zelfs sneller gaan uitkeren. Een punt van aandacht: de stroeve communicatie met het ministerie van Sociale Zaken en andere overheden (gemeenten bijvoorbeeld).

Wat gaat de minister doen?

Het UWV reageert tegenover Nieuwsuur niet op de laatste berichtgeving. De instantie gaat niet in op ‘specifieke dossiers’. Koolmees schreef vorige week aan de Kamer dat hij intensiever wil samenwerken met het UWV om fraude te bestrijden. Het UWV moet voortaan jaarlijks aan hem rapporteren over alle fraudesignalen. Bovendien moet het UWV meer gaan samenwerken met de SVB, die verantwoordelijk is voor het uitkeren van AOW en pgb’s. De organisaties kampen met dezelfde problemen.

Zo’n vierhonderd medewerkers van het UWV (althans, 400 fte) houden zich bezig met handhaving. Koolmees overweegt om hier meer geld voor uit te trekken. De spagaat blijft bestaan. ‘Het UWV probeert een juiste balans te vinden tussen klantvriendelijke en laagdrempelige dienstverlening en strenge handhaving.’ Op dat laatste punt zijn maatregelen nodig, schrijft de minister. Het zal moeten blijken wat meer handhaving doet met de dienstverlening. 

Meer lezen

Vorige maand verscheen deze analyse in de Volkskrant: En weer wordt een uitvoeringsdienst opgelicht: wat gaat er mis bij het UWV?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.