AnalyseOvervallen door de tweede golf

Hoe kan het dat we ons weer door het virus laten overvallen?

Vrijdagmiddag aan de Amstel op de Weesperzijde in Amsterdam.Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Waarschuwende woorden van de experts, een quarantaineplicht die uit de lucht kwam vallen, de GGD die het contactonderzoek niet meer aankan: het lijkt alsof Nederland alsnog is verrast door de toch ruimschoots aangekondigde tweede coronagolf. Hoe kan dat?

Ernst Kuipers, hoeder van de vaderlandse ic-bedden, maakt zich grote zorgen. Nee, zijn bedden liggen nog niet vol. Maar donderdag rekende hij voor: als de verdubbelingen van de besmettingen elke twee weken doorgaan, zijn er eind september evenveel ziekenhuisopnames als tijdens de piek begin april. ‘Achteraf kunnen we dan zeggen: ja, we zagen het al aankomen.’

Even leek deze week een flashback naar het begin van de pandemie, de tijd dat artsen, ziekenhuisdirecteuren en virologen de noodklok luidden. Ook Diederik Gommers, voorzitter van de Nederlandse Vereniging voor Intensive Care, verwacht een tweede piek eind september. ‘En dat kunnen we niet aan.’ Een flink contrast met wat de ic-arts amper twee weken eerder weken nog zei in interviews met koppen als: ‘Gommers maakt zich geen zorgen over tweede golf’.

Zomerslaap

Ook het kabinet wordt in rap tempo nerveuzer. ‘We hebben geen dictatuur waarin ik de politie op straat stuur en voor elke voordeur kan zetten’, zei Rutte vorige week donderdag nog op zijn persconferentie. Luttele dagen later was de nood alweer dermate hoog dat gezondheidsminister De Jonge een quarantaineplicht wilde invoeren. Een plan dat de Kamer direct van tafel veegde. Als de minister dit werkelijk wilde, had hij de afgelopen weken duidelijk moeten gebruiken om die dwang beter door te denken en af te stemmen.

En zo ontwaakte ook het volk ruw uit een zomerslaap. Na de persconferentie van Rutte schoot direct het aantal aangevraagde coronatests omhoog: een verzesvoudiging. Alsof iedereen met keelpijn of een snotneus nu pas besefte: o ja, dat virus is er nog.

Mentaal tijdreizen

‘De meeste mensen zijn slecht in mentaal tijdreizen’, zegt Will Tiemeijer, hoogleraar gedragswetenschap en beleid, en onderzoeker van de WRR. ‘We kunnen een sluimerende dreiging niet goed inschatten, zelfs als we weten dat die eraan komt, zoals nu. We hebben weer dagelijks afschrikkende journaalbeelden nodig en gevaar in onze directe omgeving om het gevoel van urgentie terug te krijgen.’

De omslag naar de werkelijkheid van het oplaaiende virus blijkt lastig te maken na al die toewijding tijdens en na de intelligente lockdown, niet alleen voor jongeren die vinden dat ze een zorgeloze zomer verdienen. In juni zaten ‘onze mensen van 12 uur tot 5 uur duimen te draaien’, zei GGD-voorman Sjaak de Gouw. De GGD ging medewerkers ‘uitroosteren’ en op vakantie sturen. Vlak daarna was De Gouw verrast door de nieuwe uitbraak.

Gaten in de wal

De eerste keer was Nederland onvoorbereid, het ontbrak ons aan testen, mondkapjes, ic-bedden, bron- en contactonderzoek. Maar voor de tweede golf hadden we een verdedigingslinie opgeworpen, toch? Bij de eerste serieuze test blijken er gaten in de wal te zitten: de GGD kan het contactonderzoek niet aan, het volk is te laks, het kabinet schippert tussen vrijblijvend en verplicht beleid.

Bij de GGD wordt nu keihard gewerkt en opgeschaald, maar het systeem raakt in de knel, erkent ook minister De Jonge inmiddels. Alarmerende signalen werden meermaals genegeerd. Het ministerie van Volksgezondheid werd 23 juli al geattendeerd op problemen met het bron- en contactonderzoek, maar handelde er niet naar, onthulde NRC vrijdag op basis van een memo.

Contactonderzoek

Eerder deze week maakte de NOS bekend dat het aantal uren dat wordt uitgetrokken voor het contactonderzoek is berekend op het aantal contacten dat mensen ten tijde van de lockdown hadden (twee tot drie), toen vrijwel iedereen nog zo veel mogelijk thuis bleef. In weerwil van de Europese richtlijn van negen uur hanteert de GGD slechts vijf uur. Veel te weinig: vaak is het dubbele nodig, bleek de afgelopen weken.

Hoewel er intern al twijfels waren geuit, wilde de GGD ‘uitstralen dat we er klaar voor zijn’. Het kabinet verkondigde in de haastig belegde persconferenties dat het virus in bedwang blijft zolang we de basisregels blijven hanteren. Bovendien: het vaccin komt eraan, we hebben het al ingekocht.

Alles onder controle

Bestuurders gaan telkens uit van de bestcasescenario’s en willen naar buiten uitstralen dat alles onder controle is. Alles om de mensen geen paniek aan te jagen en het consumentenvertrouwen niet nóg een knauw te geven. Maar een oprukkend virus, betoogde gezondheidseconoom Xander Koolman onlangs nog in de Volkskrant, vormt een veel groter gevaar voor de economie.

Het virus blijkt maling te hebben aan wensdenken. Met de zomer zou een periode van relatieve rust aanbreken. SARS-CoV-2, zoals het virus officieel heet, is immers familie van de verkoudheidsvirussen en die gedijen het beste in een koude periode waarin mensen binnen dicht op elkaar zitten. Snotteren en hoesten? Dat doen we vooral als de ‘r’ in de maand zit, toch?

Seizoenen

Maar zelfs als een virus zich beter verspreidt in de winter betekent dat nog niet dat het zich in de zomer compleet gedeisd houdt, zegt Eric Snijder, hoogleraar moleculaire virologie (LUMC). ‘In de beginfase liepen de besmettingen ook op bij zomers weer in bijvoorbeeld Australië en Iran. Omdat dit een nieuw virus is, zijn extreem veel mensen er bevattelijk voor. Een extra reden dat het ook in de zomer kans ziet zich snel te verspreiden. De WHO verklaarde onlangs zelfs dat dit coronavirus zich niks lijkt aan te trekken van de seizoenen.’

De les: sta altijd schrap voor een nieuwe uitbraak. En ga uit van het slechtste scenario, zelfs als alles onder controle lijkt. 

Rutte blijft bij quarantaineplicht, en heeft niet te veel begrip voor mensen die de isolatie schenden
Minister-president Rutte is onverminderd overtuigd van het nut van een quarantaineplicht voor mensen die in nauw contact zijn geweest met een coronapatiënt. Het verzet daartegen in de Tweede Kamer veegt het plan niet zomaar van de baan, benadrukte hij vrijdag. ‘Ik vind het niet zo raar om te zeggen dat thuisblijven een plicht is.’

Nu ik zelf corona heb zie ik hoe weinig de GGD kan: ‘Geef mijn naam niet door’
Minister De Jonge wil quarantaine verplichten als iemand in een contactonderzoek naar voren komt. Hoe moeizaam zo’n onderzoek zonder die verplichting al verloopt, heeft Volkskrant-redacteur Marjolein van de Water zelf ervaren toen zij positief testte.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden