Grensbewaking bij Marioepol.

Analyse Rusland versus Oekraïne

Hoe kan de Navo Rusland straffen voor zijn militaire acties tegen Oekraïense schepen?

Grensbewaking bij Marioepol. Beeld Getty

De Navo broedt dinsdag op een antwoord nu de Russen drie Oekraïense schepen hebben beschoten. Weer is sprake van spanningen op de Krim. Wat te doen? Het Westen is verdeeld. En dat is hoe Poetin het graag ziet.

‘Rusland moet begrijpen dat zijn acties gevolgen zullen hebben.’ Ferme taal van Navo-chef Jens Stoltenberg, begin vorige week, nadat de Russische marine Oekraïense schepen had beschoten voor de kust van de Krim. Daarna bleef het stil.

De Navo-ministers van Buitenlandse Zaken buigen zich dinsdag en woensdag over, wat ze noemen, ‘een steeds assertiever Russisch buitenlands optreden’. Zo stond het al op de agenda vóór de recente gewapende actie bij de Krim, het Oekraïense schiereiland dat door Rusland in 2014 was geannexeerd. ‘Dat gebeurde toen sluipenderwijs, met geheimzinnige ‘groene mannetjes’ die later elite-troepen bleken te zijn. Ditmaal was het een openlijke aanval op marineschepen. Hopelijk is de wereld nu wakker geschud’, zegt Andreas Umland, onderzoeker aan het Institute for Euro-Atlantic Cooperation in de Oekraïense hoofdstad Kiev.

President Petro Poroshenko van Oekraïne reageerde met een oproep aan de Navo om marineschepen te sturen naar de Zee van Azov, de bestemming van de drie Oekraïense schepen die door de Russen na de beschieting aan de ketting werden gelegd. Meer dan twintig opvarenden werden naar Moskou afgevoerd, in afwachting van een proces wegens het binnendringen van Russische wateren. Verzoeken om hun vrijlating door Duitsland en Frankrijk vonden geen gehoor bij de Russische president Vladimir Poetin, zo bleek dit weekeinde tijdens de G20-top in Argentinië. Het lot van de zeelieden ligt volgens hem in handen van een rechter.

Oekraïense soldaten oefenen aan de Russische grens. Beeld AFP

Vriendschapsbezoeken

‘Schepen uit Navo-landen hadden na de annexatie van de Krim al lang ‘vriendschapsbezoeken’ moeten brengen aan Marioepol, de belangrijkste Oekraïense havenstad aan de Zee van Azov. ‘Als blijk van solidariteit’, meent Edward Lucas, verbonden aan het Center tot European Policy Analysis in Londen.

Een Navo-woordvoerder maakte afgelopen week duidelijk dat zo’n vlootschouw ten noorden van de Krim niet aan de orde is. Ze wees er op dat de Navo de maritieme presentie heeft opgevoerd in de Zwarte Zee, die grotendeels ten zuiden van het schiereiland ligt.

Moskou liet binnen de kortste keren weten dat Navo-schepen in de Zee van Azov niet geduld worden. Volgens de Russische minister van Buitenlandse Zaken, Sergej Lavrov, vereist een verdrag tussen zijn land en Oekraïne ‘wederzijdse toestemming’ voor de doorgang van oorlogsschepen. Met een enkel schip in de smalle straat van Kertsj kan Moskou de toegang blokkeren, zoals het vorige week al demonstratief toonde.

De Oekraïense president deed ook een beroep op één Navo-lid in het bijzonder: Turkije zou Russische oorlogsschepen moeten weren uit de Bosporus en de Dardanellen. Een kansloos verzoek, aldus analist Umland. ‘Stel, de Turken proberen een schip tegen te houden en dat opent het vuur. Dan treedt artikel 5 van het Navo-verdrag in werking: een aanval op één is een aanval op allen’. Met als gevolg een ‘hete oorlog’, lang na de Koude Oorlog.

Groter plan

Toch zal de Navo noch de EU de Russische agressie onbestraft kunnen laten. Analist Lucas: ‘De Oekraïense marine in de Zee van Azov is geen partij voor de Russen, die er met veel meer schepen aanwezig zijn. Het blokkeren van de binnenzee is onderdeel van een groter plan, met de bedoeling de economie van Oekraïne te verzwakken en de politieke spanningen in het land op te voeren – zie het uitroepen van de staat van beleg. Maar met de aanval test Moskou vooral het Westen’.

Dat is, zoals Poetin het graag ziet, verdeeld. Umland: ‘Er zijn grofweg twee stromingen. De ene zegt: de risico’s op een confrontatie met Rusland zijn te groot, zelfs bij minimale steun aan Oekraïne. De andere meent: de Russen trekken zich niets aan van het Westen omdat er geen tegenreactie volgt’.

Toch zijn er volgens zowel Umland als Lucas tegenmaatregelen mogelijk: militair (door Navo-lidstaten) en op financieel-economisch terrein (door de EU). Lucas pleit voor een mix van ‘kinetische, symbolische en financiële’ stappen: wapenleveranties aan Oekraïne, bezoeken van Navo-chef Stoltenberg en EU-buitenlandcoördinator Federica Mogherini aan Oekraïne, en het weigeren van visa aan Russische regeringsfunctionarissen en zakenlieden.

Een wegversperring nabij de havenstad Marioepol. Beeld AP

Sancties

Umland vindt dat Navo-lidstaten als Roemenië en Polen de militaire banden met Oekraïne moeten aanhalen. Daarnaast pleit hij voor geleidelijke vermindering van de import van Russische olie en gas door Europese landen. De Oekraïense minister van Buitenlandse Zaken Pavlo Klimkin zinspeelde daar afgelopen week al op. Volgens Klimkin, deze week te gast op het Navo-hoofdkwartier in Brussel, zijn ‘internationale partners’ bereid nieuwe sancties te treffen, in aanvulling op maatregelen die volgden op de annexatie van de Krim en Rusland wel degelijk ‘geraakt’ hebben. Klimkin: ‘Rusland is geen geïsoleerd land, het verkoopt olie en gas, en probeert geld te lenen op buitenlandse financiële markten’.

Wat lidstaten van de Navo en de EU ook doen, het zal niet genoeg zijn in de ogen van de regering in Kiev. Oekraïne streeft al sinds eind vorige eeuw naar het lidmaatschap van beide organisaties. Tien jaar geleden zette de Navo de deur op een kier voor toetreding van Oekraïne (en Georgië). Tot woede van Poetin, zei de toenmalige secretaris-generaal Jaap de Hoop Scheffer later.

Met de annexatie van de Krim, militaire steun voor separatisten in het oosten van Oekraïne en nu de feitelijke heerschappij over de Zee van Azov hebben de Russen bewerkstelligd dat het land een instabiele, dus onaantrekkelijke partner is. Lucas: ‘Tragisch voor Oekraïne. Maar het Westen is het belangrijkste slachtoffer van de Russische agressie, want het laat zich vernederen.’

Wat kan Navo zoal doen in antwoord op Russische acties tegen Oekraïne?

- Navo-marineschepen vriendschapsbezoek laten brengen aan haven Marioepol

- Wapens leveren aan Oekraïne

- Navo-top naar Kiev sturen om solidariteit te betuigen

- Visa weigeren aan Russische zakenlieden

- Olie- en gasimport verminderen

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden