Reconstructie Naamgeving Stadionplein

Hoe Johan Cruijff toch geen plein in Amsterdam kreeg

Vandaag maakt burgemeester Halsema van Amsterdam bekend dat het Stadionplein definitief niet zal worden omgedoopt tot Johan Cruijffplein. Een reconstructie van ruim twee jaar gesteggel.

Een politie-actie in 1991 om de ongereguleerde autohandel op het Stadionplein aan te pakken. Beeld ANP

Susila Cruijff is op 1 juni 2018 in het Olympisch Stadion in Amsterdam om een nieuw boek over haar vader in ontvangst te nemen. In Het Amsterdam van Johan Cruijff beschrijft auteur Sytze de Boer de tientallen plekken in de hoofdstad die van betekenis waren in het leven van de voetballegende. ‘Mijn vader hield erg van Amsterdam en van de Amsterdammers’, vertelt Susila Cruijff. Buiten is een sportdag van de Johan Cruyff Foundation bezig, met onder anderen zijn oud-ploeggenoot Sjaak Swart.

Al op de dag van de lancering is het boek aan een herdruk toe: het bevat een hoofdstukje over het ‘Johan Cruijffplein’, zoals het plein naast het Olympisch Stadion vanaf 1 juni zou gaan heten. Maar drie dagen eerder heeft waarnemend burgemeester Jozias van Aartsen de feestelijke onthulling van het straatnaambord moeten afblazen. Daartoe gedwongen door de Amsterdamse gemeenteraad.

Er is een negatief advies over de naamsverandering van het plein opgedoken, de woede bij omwonenden is tot het kookpunt gestegen. Het volgende stadsbestuur moet, na de zomer, maar bepalen of de naamsverandering alsnog kan doorgaan.

Dat doet burgemeester Femke Halsema dan ook. Vandaag, precies drie maanden later, maakt ze bekend dat het Johan Cruijffplein er helemaal niet meer van komt. Al wil Amsterdam nog steeds een straat, wijk of brug naar Cruijff vernoemen.

Hoe kon het zo mislopen? Een reconstructie, op basis van gemeentelijke documenten en gesprekken met betrokkenen.

13 november 2017: de locoburgemeester wil vaart maken

Locoburgemeester Eric van der Burg heeft haast. Al op de dag dat Johan Cruijff overleed, 24 maart 2016, hebben burgemeester Van der Laan en hij de familie en de inwoners van Amsterdam beloofd dat de stad hem blijvend zal eren. Maar nu is er al anderhalf jaar verstreken en de onderhandelingen over de naamsverandering van de Amsterdam Arena in de Johan Cruijff Arena lopen nog steeds stroef.

Extra reden om vaart te maken met een Cruijffbuurt, -straat, -plein of -brug, vindt Van der Burg. In het overleg met zijn staf noemt hij twee mogelijke data voor de onthulling: 25 april of 24 maart, Cruijffs geboorte- en sterfdag.

Op het stadhuis circuleren drie mogelijke locaties voor het permanente eerbetoon: een deel van de Middenweg, waar Cruijff met Ajax voetbalde in stadion De Meer, zijn oude buurt Betondorp en het Stadionplein. Dat plein ligt in Amsterdam-Zuid, direct naast het Olympisch Stadion waar Cruijff met Ajax onder meer de wereldbeker in 1972 won. Hij haalde er regelmatig een kalfskroketje bij de Febo en hij kreeg er, ook in 1972, de sleutels van zijn Citroën SM met Maserati-motor overhandigd. Daarnaast zijn ook de kantoren van zijn Cruyff Institute en Foundation in het stadion gevestigd.

Bloemen bij het standbeeld van Johan Cruijff bij het Olympisch Stadion op 24 maart 2017, een jaar na het overlijden van de eeuwige nummer 14. Het Stadionplein ligt aan de andere kant van het Olympisch Stadion. Beeld ANP

Het college van burgemeester en wethouders mag zelfstandig beslissen welke naam er aan een straat, wijk of brug wordt gehangen. Maar het moet wel eerst twee instanties om advies vragen: de Commissie naamgeving openbare ruimten, kortweg de Cnor, en het betreffende stadsdeel.

De in oktober 2017 overleden Van der Laan heeft daarnaast altijd gehamerd op een ‘representatieve steekproef’ onder Amsterdammers, om het draagvlak voor een vernoeming van Johan Cruijff te kunnen peilen. Zo konden inwoners in 2014 stemmen op vijf mogelijke locaties die naar de overleden Nelson Mandela vernoemd zouden worden.

Maar Van der Burg, een groot Ajax-supporter, ziet niets in een volksraadpleging. Inspraak is ‘alleen zinvol als je er echt iets mee doet’, zegt hij in een overleg met zijn staf op 13 november. De locoburgemeester heeft zijn keus gemaakt: alleen het Stadionplein doet volgens hem recht aan de statuur van Cruijff. Iedereen rekent erop dat dit idee door de Amsterdammers met groot enthousiasme wordt ontvangen.

24 november 2017: een ras-Ajacied als ambtenaar

Op 24 november, om elf uur ’s ochtends, is Floor Thoolen aanwezig bij de onthulling van de Diaconessenbrug in het Vondelpark. Sebastiaan Capel, de voorzitter van stadsdeel Zuid, is er ook bij.

Thoolen werkt als coördinator naamgeving openbare ruimten bij de gemeente Amsterdam en is een fervent Ajacied. Hij was meer dan een kwart eeuw vrijwilliger bij de club, werkte er onder meer als stadionspeaker en op jeugdcomplex De Toekomst. ‘Een deel van mijn leven’, noemt hij Ajax in een interview op de clubwebsite.

Net als Van der Burg wil Thoolen niets liever dan dat de stad eindelijk eer betoont aan Johan Cruijff. Maar de Cnor, die later die dag bijeenkomt, ziet nogal wat obstakels. De negen leden – daarbij twee medewerkers van de afdeling Basisinformatie, iemand van PostNL en drie externe leden – erkennen dat voor Cruijff best een uitzondering kan worden gemaakt op de regel dat mensen pas vijf jaar na hun dood voor een vernoeming in aanmerking komen. Maar de commissie is negatief over een naamsverandering van het Stadionplein, ook omdat de naam ‘bij het merendeel van de Amsterdammers bekend is’.

De afspraak luidt bovendien dat straatnamen niet worden gewijzigd, behalve als er zwaarwegende redenen blijken te zijn die bij de oorspronkelijke naamtoekenning niet bekend waren. Ook vindt een meerderheid van de commissie het bezwaarlijk dat de adressen van 247 huishoudens en 76 bedrijven moeten veranderen, zeker omdat de gemeente niet heeft uitgezocht hoe de bewoners tegen de naamswijziging aankijken. ‘De discussie die daaruit kan ontstaan, kan voorts afbreuk doen aan het eerbewijs dat met de naamstoekenning wordt beoogd’, waarschuwen de leden van de Cnor in hun advies.

De commissie ziet niets in het Stadionplein en keurt ‘op min of meer dezelfde gronden’ optie B en C van de gemeente af: het vernoemen van het oostelijk deel van de Middenweg of Betondorp. ‘Negatief’, luidt dan ook het advies over alle drie de locaties – het woord komt vetgedrukt in de tekst te staan. Als Amsterdam dan toch een plek naar Cruijff wil vernoemen, kan dat volgens de Cnor het beste bij de Arena in de buurt.

Verantwoording en reacties betrokkenen:

Dit verhaal kwam tot stand door een beroep op de Wet openbaarheid van bestuur van de Volkskrant en AT5 en door gesprekkenen met betrokkenen, onder wie voormalig locoburgemeester Eric van der Burg en voormalig waarnemend burgemeester Jozias van Aartsen. De gemeente Amsterdam koos ervoor het woord te voeren namens Floor Thoolen en Sebastiaan Capel.

De gemeente stelt dat het ‘duidelijk mag zijn dat de procedure rommelig is verlopen door een opeenstapeling van slordigheden en onhandige formuleringen. Het concluderende negatieve Cnor-advies is daardoor onduidelijk in de stukken terechtgekomen.’

Burgemeester Halsema sprak, vanwege het onderzoek van de Volkskrant en AT5, deze week met een aantal ambtenaren, onder wie Thoolen. ‘Uit die eerste gesprekken blijkt geen enkele kwade opzet bij het opstellen van de verschillende teksten. Wel blijkt uit de gesprekken dat ambtenaren en bestuur in hun enthousiasme te weinig hebben stil gestaan bij de zorgvuldigheid van de procedure.’ Al in mei heeft Thoolen in een mail aan stadsdeel Zuid toegegeven dat hem ‘alle blaam treft’ over het verkeerd verspreide advies van de naamgevingcommissie, maar zegt ook dat hij niet alles kon delen omdat de inhoud van de procedure als geheim was bestempeld.

De gemeente benadrukt dat Thoolen heeft gehandeld ‘in opdracht van zijn directie en in lijn met de wensen van het bestuur. De suggestie dat een ambtenaar een eigen agenda had of op eigen houtje opereerde klopt niet, de suggestie is ook kwalijk.’

Amsterdam erkent dat ambtenaren op voorhand stelden dat de weerstand bij omwonenden van het plein mee zou vallen. ‘Niemand wist aanvankelijk hoe klein of groot de kritiek onder bewoners was. Die nam toe na verloop van tijd.’ 

Ook Van der Burg geeft toe dat hij de weerstand in de Stadionpleinbuurt heeft onderschat. ‘Ik heb vanaf het begin steeds gedacht: de stad wil dit.’ Hij nam pas in mei via de media kennis van het negatieve advies van de Cnor. Toch denkt hij niet dat dit  zijn standpunt  zou hebben veranderd. ‘Ik kan niet namens de andere leden van het college spreken, maar ik vind nog steeds dat er goede redenen zijn om het Cnor-advies te negeren. Wel vermoed ik dat we na het lezen van het advies eerder in gesprek waren gegaan met de bewoners.’

18 december 2017: ‘Van der Laan wilde dit  graag’

Jozias van Aartsen is precies twee weken aan de slag als waarnemend burgemeester. De opdracht die hij van commissaris van de koning Johan Remkes heeft gekregen, luidt: handel in de geest van Eberhard van der Laan.

Van Aartsen beschouwt het Johan Cruijffplein niet als een hoofdzaak, een groot voetballiefhebber is hij naar eigen zeggen niet. ‘Ik heb gezegd, mij maakt het allemaal niet zo veel uit, het is geen chefsache’, laat hij de Volkskrant weten. ‘Maar laten we dit doen, regel het. Johan Cruijff is een grote zoon van de stad. En Van der Laan wilde dit graag.’

Het document dat zijn staf voor hem heeft voorbereid over het Johan Cruijffplein, bevat een samenvatting van het negatieve Cnor-advies over het plein. Er staan genoeg kritiekpunten in, maar het advies van de Cnor is niet bindend.

Bovendien hebben de voorstanders van het plein de steun van de directeur Basisinformatie, de dienst die aanvragen voor nieuwe vernoemingen behandelt en voorstellen doet aan het college van B&W. Zij heeft begrip voor de argumenten van de commissie, maar vindt Cruijffs verdiensten ‘zodanig’ dat de gemeente er best van kan afwijken. Volgens haar past de naam van de oud-voetballer bij de andere namen in de buurt van het Olympisch Stadion, ‘omdat deze alle sportgerelateerd zijn’.

Van Aartsen stemt in met het Johan Cruijffplein. Nu krijgt alleen stadsdeel Zuid nog de kans er wat over te zeggen.

11 januari 2018: een negatief advies wordt positief

In een mailtje zoekt Cnor-coördinator Thoolen contact met Capel, voorzitter van stadsdeel Zuid. Hij brengt hun ontmoeting bij de Diaconessenbrug ter sprake en is duidelijk uit op steun voor het Johan Cruijffplein. Mag hij het college van B&W laten weten dat stadsdeel Zuid de vernoeming ziet zitten? Dat kan niet, mailt Capel terug: hij heeft het nog helemaal niet met zijn collega’s in het dagelijks bestuur van het stadsdeel besproken.

Samen met een ambtenaar van de dienst ‘Schoon en Heel’ van het stadsdeel Zuid werkt Thoolen aan een voordracht voor het bestuur van het stadsdeel. De ambtenaar heeft het stuk al op een paar punten ingevuld, zoals dat de Cnor positief heeft geadviseerd ‘voor deze naam’ (die van Cruijff). Onder het kopje ‘kanttekeningen en risico’s’ heeft ze geschreven: ‘Mogelijke bezwaren van Amsterdammers die de naam Stadionplein willen behouden.’

Europacup ronde 1: Ajax - 1. FC Nurnberg 4-0: Johan Cruijff maakt het zijn opponent moeilijk tijdens de thuiswedstrijd in het Olympisch Stadion. Beeld ANP

Ze probeert niet te achterhalen wat de Cnor werkelijk heeft geadviseerd. Ze twijfelt niet aan de kennis en kunde van Thoolen, gepokt en gemazeld bij dit soort vernoemingen. ‘Leuk om hieraan bij te mogen dragen’, laat ze in een email weten.

Een dag later stuurt Thoolen de door hem aangepaste versie terug. Hij vermeldt dat de Cnor ‘positief heeft geadviseerd voor het vernoemen van Johan Cruijff’. Dat is maar een deel van het verhaal: de commissie vindt een vernoeming weliswaar op zijn plek. Maar alle kanttekeningen en kritiekpunten die de Cnor heeft, laat Thoolen achterwege.

Onder het kopje risico’s heeft Thoolen zelfs een opmerkelijke toevoeging gedaan. ‘Mogelijke bezwaren van Amsterdammers die het Stadionplein willen behouden, zijn beperkt’, staat er nu. Een misrekening, zal later blijken.

De ambtenaar van stadsdeel Zuid schrapt die laatste toevoeging, maar ze past ook de formulering over de Cnor aan. In het stuk dat zij uiteindelijk naar het dagelijks bestuur van het stadsdeel stuurt, staat ineens dat de commissie ‘positief heeft geadviseerd ten aanzien van de naamswijziging van het Stadionplein in Johan Cruijffplein’.

Het rode licht van de Cnor is daarmee een groen sein geworden. Met grote gevolgen: mede op basis van dat ‘positieve’ advies stemt het dagelijks bestuur van stadsdeel Zuid op 30 januari 2018 in met de naamsverandering.

20 februari 2018: geen bezwaar de wethouders weten van niets

De definitieve beslissing om het Stadionplein tot Johan Cruijffplein om te dopen, is een hamerstuk. Tijdens de collegevergadering van 20 februari wordt er niet meer inhoudelijk over gesproken. Wel hebben de wethouders van Van Aartsen vooraf een document gekregen waarin het besluit wordt toegelicht. Bezwaren hebben ze niet.

In het stuk, dat Thoolen met een collega heeft opgesteld, is niets meer terug te lezen over het negatieve advies van de naamgevingcommissie. De wethouders krijgen slechts te lezen dat de Cnor een historische binding van Cruijff met het Olympisch Stadion ‘zeker aanwezig’ acht. En het negatieve oordeel van de commissie is teruggebracht tot twee aandachtspuntjes: dat alle namen in de buurt van het stadion verband houden met de Olympische Spelen en het feit dat in principe niet aan bestaande straatnamen wordt getornd.

21 februari 2018: 70 euro compensatie voor de adreswijzigingen

Een dag later worden de bewoners van het Stadionplein per brief geïnformeerd over de nieuwe naam van hun straat, al is er nog geen datum voor de vernoeming bekend. De overlast zal volgens de gemeente beperkt zijn, want de driehonderd huisnummers en postcodes 1076 CE tot CM blijven dezelfde. Bewoners krijgen 70 euro compensatie (bedrijven 150 euro) voor de eventuele kosten van de adreswijzigingen.

In het persbericht van de gemeente Amsterdam vertelt Danny Cruijff diezelfde dag dat de familie ‘heel blij en vereerd is’ met de vernoeming en dat haar man een sterke band had met het Olympisch Stadion. Maar een deel van de bewoners van de Stadionbuurt is beduidend minder enthousiast. Een week na de bewonersbrief tekent de Wijkraad Zuid-West protest tegen de vernoeming aan. Voorzitter Simon Bornstein betoogt bij de gemeente dat met de naamswijziging van de Arena al ‘voldoende recht is gedaan’ aan Cruijff. Waarom niet de Arena Boulevard naar hem vernoemen, of anders Betondorp? De Wijkraad snapt weinig van de combinatie Cruijff en het Olympisch Stadion en stipt aan dat Cruijff ‘voor geld’ voetbalde, terwijl de Olympische Spelen van 1928 (in Amsterdam) voor amateurs bedoeld waren.

Het Stadionplein in 1934. Beeld ANP

7 maart 2018: steeds meer boosheid over het Cruijffplein

Bij stadsdeelvoorzitter Sebastiaan Capel slaat de twijfel toe. Voor de zekerheid vraagt hij bij Cnor-coördinator Thoolen na of de ‘gewoonlijke procedure’ bij deze vernoeming wel volledig is gevolgd. Thoolen stelt hem een dag later in een mailtje gerust: ‘Jouw conclusie is juist. Procedure is juist en volledig gevolgd.’

En met de klachten over de vernoeming valt het trouwens best mee, voegt Thoolen daaraan toe. ‘Ik heb tot nu toe een beperkt aantal vragen gehad. Ik ben alle bedrijven langsgegaan, vrijwel iedereen is positief.’

Dat kan onmogelijk kloppen. Nu de geest uit de fles is, worden sommige bewoners almaar bozer. Ze hebben het idee dat er op het stadhuis iets is bekokstoofd. Terwijl de gemeente stug doorzet met de vernoeming en met de familie Cruijff een tijdstip voor de onthulling afstemt – 1 juni, ergens tussen 12 en 15 uur – tekenen steeds meer mensen de petitie van bewoner Menno Köhler tegen het Johan Cruijffplein. Uiteindelijk biedt hij bijna vierduizend handtekeningen op het gemeentehuis aan.

De gemeente moet iets met de onrust, maar wat? Ga ‘open’ met de bewoners in gesprek, adviseert stadsdeel Zuid, geef toe dat het proces ‘niet is geslopen zoals het hoort’. En: overweeg om de ‘harde kern’ bij de burgemeester uit de nodigen voor een gesprek. Een ding moet Van Aartsen in elk geval niet doen, raden zijn ambtenaren hem aan: het Johan Cruijffplein terugdraaien. Maar dat is de waarnemend burgemeester ook helemaal niet van plan. ‘Er is een keuze gemaakt, nu doorzetten’, zegt hij zowel tegen zijn medewerkers als de wethouders.

9 mei 2018: een pijnlijk ‘nepdocument’ duikt op

Een omwonende heeft met een beroep op de Wet openbaarheid van bestuur opgevraagd hoe de vernoeming van het Johan Cruijffplein precies tot stand is gekomen. Op een andere manier kan hij niet aan de stukken komen. Ze zijn nooit op de gemeentewebsite gezet, omdat ze geheim zijn verklaard.

Op 9 mei krijgt de omwonende de documenten binnen. Wat blijkt: de naamgevingcommissie adviseerde negatief over het Cruijffplein. Köhler weet niet wat hij ziet. Hem was al bekend dat de Cnor verdeeld was: commissielid Herman Vuijsje heeft niet voor niets de petitie ondertekend. Maar dat de commissie zich zo expliciet tegen de vernoeming heeft uitgesproken, is nieuw voor hem. Köhler brengt het advies op 10 mei via Twitter naar buiten. De media pikken het meteen op.

Als ook Capel het Cnor-advies onder ogen krijgt, denkt hij eerst nog aan een nepdocument. Hij laat zijn stadsdeelsecretaris uitzoeken wat er aan de hand is. ‘In het stuk dat door het Dagelijks Bestuur is behandeld, stond dat het advies van de Cnor positief was’, schrijft hij. Als het advies toch echt authentiek blijkt, krijgt de boosheid bij het stadsdeel de overhand. Capel sms’t Van Aartsen op 14 mei dat Zuid de vernoeming van het Johan Cruijffplein niet langer kan steunen. Het besluit moet opnieuw en op basis van de volledige informatie worden genomen.

Ook de wethouders zijn totaal verrast door het negatieve Cnor-advies. Waarom stond dit niet in het document dat ze van de burgemeester kregen? Van Aartsen probeert vast te houden aan het plan voor het plein. Maar als de fractievoorzitters in de gemeenteraad het onderwerp op 25 mei ‘controversieel’ verklaren, beseft hij dat hij niet anders kan.

29 mei: een streep door de onthulling

Twee weken later, op 29 mei, besluit het college van B&W om de procedure voor het Johan Cruijffplein op te schorten. De feestelijke onthulling drie dagen later is van de baan, tot grote teleurstelling van de familie Cruijff. Bewoners krijgen per brief te horen dat ze voorlopig gewoon aan het Stadionplein blijven wonen. Een voorbode van wat drie maanden later bekend wordt: dat hun plein nooit de naam van Johan Cruijff zal dragen.

Het Wob-verzoek werd uitgevoerd door Marlies de Brouwer.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.