REPORTAGE

Hoe je ziet dat het tijd is om alarm te slaan

Ouderen in Nederland zijn vaak slachtoffer van financiële uitbuiting. Daar valt wat aan te doen. Vandaag begint een voorlichtingscampagne met een kwartetspel. Grijp in bij een niet-pluisgevoel.

Beeld anp

Vol lof is mevrouw Evers (88) over haar huishoudelijke hulp, maar als ze naar een verpleeghuis moet, beklaagt ze zich bij Trix Kruisinga, medewerker van het Leger des Heils. 'Ze doet veel en ik kan haar niet missen, maar ze steelt ook van me, al zijn het maar kleine dingen.'

Het signaal is te vaag om alarm te slaan. Een nieuw signaal volgt als Kruisinga aanbiedt een makelaar te zoeken voor de verkoop van de eenkamerwoning. 'De hulp zei: doe geen moeite, dat is al geregeld.' Later blijkt dat het flatje is verkocht. Mevrouw Evers heeft het geld niet op haar rekening gezien, ze doet haar financiën niet zelf.

Als de hulp op vakantie gaat, vraagt een vriendin het bankpasje voor de boodschappen. Trix Kruisinga: 'Zo ontdekten we dat er tienduizenden euro's minder op de rekening stond dan zou moeten. De opbrengst van de flat was op die rekening gestort, maar het saldo was veel lager.'

Tijd om alarm te slaan. Maar waar?

Ouderenmishandeling

Dit is een schoolvoorbeeld van financiële uitbuiting, zegt Ellen Boszhard, projectleider ouderenmishandeling bij GGD Haaglanden. 'Eerst is iemand vol lof over de hulp, die mevrouw kan niet zonder. Het is structureel, geen tasjesdiefstal. Vaak gaat het om forse bedragen. En vergis je niet: maandelijks 50 euro is óók veel geld met alleen een AOW'tje.'

Vandaag begint de internationale Week zonder geweld. Jaarlijks zijn er naar schatting 200.000 gevallen van ouderenmishandeling; ruim 35 procent draait om geldzaken. Boszhard kent genoeg voorbeelden. Over het prachtige huis dat voor het 'symbolische bedrag' van 1 euro werd verkocht. Over de zoon die zegt: 'Pa, je hebt 30.000 euro op je rekening, ik zou de banken niet vertrouwen. Zal ik het veilig voor je bewaren?'

Triest, zegt Boszhard. 'Ouderen accepteren veel, vooral om het contact niet te verliezen. Ze denken: ik ben vast de enige, het zal wel aan mij liggen.' Het is een grijs gebied, maar als buitenstaander denk je: dit is niet normaal. 'Maar hoe voelt het slachtoffer het zelf? Als oma tegen kleindochter zegt: koop ook iets voor jezelf, dan denkt kleindochter op een dag misschien: vandaag koop ik een nieuwe jurk met oma's pinpas.'

Praktische tips tegen diefstal

- Laat een levenstestament opstellen. Zo regelt u onder meer hoe geldzaken moeten worden geregeld als u het niet meer zelf kunt
- Benoem een gevolmachtigde en regel daar toezicht op
- Open een aparte bankrekening met laag saldo indien u vaker uw pinpas uitleent
- Stel een lage daglimiet in voor pinbedragen
- Zet spaargeld op een aparte rekening
- Bel voor vragen en advies over huiselijk geweld en financieel misbruik naar Veilig Thuis: 0800-2000, vooreenveiligthuis.nl

Wegsluizen

Consultant Oscar Balkenende van het Nationaal Registratie Instituut is er stellig van overtuigd dat grote en kleine vermogens van ouderen 'op grote schaal worden weggesluisd'. Hij specialiseerde zich in het afwikkelen van nalatenschappen. Het valt hem op hoe vaak erfenissen worden geweigerd. 'Waarom? Die oudjes zijn in de laatste jaren van hun leven kaalgeplukt. Er zijn alleen schulden over.'

Balkenende, die het probleem in 2010 aankaartte bij het ministerie van VWS, stelt dat ook criminele organisaties zich specialiseren in financiële uitbuiting. 'Daarmee is meer te halen dan met een babbeltruc of met het 'slijpen van scharen' aan de deur. Ik heb voorbeelden van zaken waarbij eenzame ouderen zijn 'opgepikt' bij de koffiehoek van de supermarkt.'

Verplaats je in zo'n situatie, zegt Balkenende: 'Als iemand geen familie meer heeft en iemand toont belangstelling, weet je hoe snel die persoon dan het vertrouwen heeft gewonnen? Na een weekje of drie zegt die persoon: sorry, ik kan niet meer langskomen, ik moet ook geld verdienen. Dan zegt zo'n oudere, die de aandacht niet wil missen: ik kan je toch betalen? Ik heb het vaak genoeg gehoord.'

Een erfenis wordt zo vroegtijdig buitgemaakt. 'Het is vaak de naïviteit of de behoefte aan aandacht van de één versus de geslepenheid van de ander.'

De hulp blijkt samen met mevrouw Evers een en/of-rekening te hebben geopend; de afschriften gaan naar haar adres. Mevrouw Evers heeft daarvoor getekend, maar beseft dat niet.

'Achteraf gezien had ik eerder moeten ingrijpen', zegt Trix Kruisinga van het Leger des Heils. 'Ze was bang voor de hulp. Ze was altijd vreselijk nerveus.'

Ze belt Oscar Balkenende om raad. Hij tipt een bewindvoerder die direct actie onderneemt.

Lokale allianties

Hoe zijn deze schrijnende gevallen te voorkomen? Hulpverleners - mantelzorgers, wijkverpleegkundigen, de huisarts, maatschappelijk werk, notarissen, banken, zorgverleners en bewindvoerders - moeten elkaar weten te vinden als ze een 'niet pluis-gevoel' hebben, zegt Ellen Boszhard van de GGD: 'Zorg en financiële sector zijn onbekenden voor elkaar. Mijn rol is om die werelden te verbinden.' Er zijn inmiddels her en der in het land 'lokale allianties' opgericht.

Om diezelfde reden ontwikkelde Oscar Balkenende het ThuisPluis-Kwartet. Het zijn de 'lokale allianties' die het spel met ouderen kunnen spelen. Balkenende: 'Vaak heeft een professional of een mantelzorger een onderbuikgevoel. De betrokkenen moeten met elkaar in contact komen, zodat er meer perspectief op het misbruik komt. Nu is er vaak handelingsverlegenheid.'

Het begint bij de bewustwording van ouderen zelf. 'Je moet je erop voorbereiden dat je op een dag niet meer je eigen geldzaken kunt regelen', zegt Balkenende. 'Ook een grote kerel met een grote mond wordt ooit oud, ziek en afhankelijk. Geloof me, juist degenen die denken dat hen niets zal overkomen, gaan als eersten voor de bijl.'

Op seniorenbeurzen is de aandacht voor lezingen over het onderwerp gering, ervaart Boszhard. 'Mensen zeggen: ik heb het al geregeld, mijn dochter is gemachtigd. Dan denk ik: jaja. Het is pijnlijk, maar de grootste groep plegers zit bij de kinderen en kleinkinderen.'

Weggeboekt

Jan Hofman, directeur van Heijne Bewindvoering Beheer & Advies, gaat aan de slag voor mevrouw Evers. Hij regelt de aanvraag van het bewind en vrijwel meteen zit een kantonrechter bij mevrouw Evers om haar verhaal op te tekenen. Het bewind wordt onmiddellijk uitgesproken. Via de bank kan Hofman het resterende banksaldo veiligstellen.

In een maand en twee dagen blijken 49.000 euro te zijn weggeboekt. Daarnaast zijn er regelmatig contante opnames van 500 euro geweest waarbij Hofman zijn bedenkingen heeft. 'Deze mevrouw is bijna negentig en een beetje verward. Die schenkt echt niet zo'n groot bedrag aan haar hulp. Ze besefte niet dat ze een en/of-rekening had.'

De hulp is eerder deze maand verhoord door de recherche.

De naam van mevrouw Evers is om privacyredenen gefingeerd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden