Hoe je de hoofddoek draagt, werd onderdeel van een strijd tussen vrouwen en machthebbers

Volkskrant-journalist Thomas Erdbrink woont in Teheran. Hij bericht op deze plek meestal over het dagelijks leven in zijn land.

Thomas Erdbrink
Een hoofddoek moet. Hoe je 'm precies draagt is een permanente discussie. Beeld Newsha Tavakolian/Magnum
Een hoofddoek moet. Hoe je 'm precies draagt is een permanente discussie.Beeld Newsha Tavakolian/Magnum

Dingen die moeten zijn vervelend. Belasting betalen moet. Naar de verjaardag van je ouwe tante gaan moet. Je trouwdag vieren moet. Voor rood licht wachten moet. Werken moet. Broccoli eten moet. Mails beantwoorden moet. Door de regen fietsen moet. Strijken moet.

'Ik moet niks', zeggen we in Nederland graag. Maar dat is natuurlijk niet waar. Iedereen moet van alles.

Wat moet, dat moet, anders wordt het een puinhoop. Natuurlijk, technisch gezien kun je bovenstaande zaken negeren. Maar wie dat doet, komt al snel in de problemen met familie, vrienden en uiteindelijk de staat. Je eigen keuze, de vrijheid om jezelf te zijn, wordt ingeperkt door afspraken met elkaar en wetten gemaakt door volksvertegenwoordigers.

Het wordt pas echt lastig als je het echt niet eens bent met wat je moet. Of als wat moet geen afspraak meer is, maar dat het wordt opgelegd.

Daar dacht ik allemaal aan toen in Teheran opeens vrouwen op straat in stil protest hun verplichte hoofddoek afdeden. De hoofddoek in Iran moet, van de staat. Op een dag klom een vrouw op een stalen elektriciteitskast langs een van de belangrijkste boulevards. Ze deed haar hoofddoek af en hing deze aan een stok, die ze vervolgens in de lucht hield. Daar stond ze, met lang donker haar dat langs haar schouders naar beneden viel. Na een half uur kwam de politie en werd ze afgevoerd.

Hijab-protest in Teheran. Beeld
Hijab-protest in Teheran.Beeld

Er werden foto's genomen, want ook in Iran heeft iedereen een smartphone. Iedereen in het land zag de vrouw die op straat demonstratief haar hoofddoek had afgedaan.

'Wat een dappere vrouw', zei mijn schoonmoeder.

'Wat een schande', zeiden geestelijken.

Een jaar na de islamitische revolutie werd de hoofddoek verplicht in Iran. Eerst in overheidsgebouwen, later kwam er een wet die alle vrouwen gebiedt in het openbaar een hoofddoek te dragen. Ook niet-moslims, ook buitenlandse toeristen. Iedereen. Vrouwen die niet wilden meedoen, in het begin waren dat er nogal wat, zouden dat merken. Al snel deden alle vrouwen de hoofddoek op. Velen - zeker in het begin - uit overtuiging, sommigen - en later steeds meer - uit verplichting.

De hoofddoek werd een uniform. Iets wat je als vrouw buiten moet dragen, een permanent carnaval verordonneerd door de staat. Iraanse sportvrouwen, actrices en andere publieke figuren moeten de hoofddoek op, ook in het buitenland. Iran is een islamitische republiek en de hoofddoek is een zichtbaar onderdeel daarvan, vinden hardliners. Het idee is dat vrouwenhaar mannen in vervoering kan brengen. Volgens de Iraanse staatsinterpretatie van de islam staat in de Koran dat vrouwen de doek om moeten.

Hoe je die doek draagt, werd onderdeel van een strijd tussen vrouwen en machthebbers. Een paarse, een hoofddoek met gaten, met haar aan alle kanten eruit, gebonden als een tulband. Alle variaties zijn voorbij gekomen. Er kwam een moraalpolitie die ter plekke moest bepalen welke hoofddoeken te dol waren.

Mijn schoonzusje Negin, mooi als een diamant en rebels als James Dean, is wel drie keer gearresteerd. De politie belde mijn schoonvader. 'Uw dochter zit vast, want ze had een ongepaste hoofddoek om.' We moesten erom lachen, maar eigenlijk huilden we. Negin kon het allemaal weinig schelen.

Om bij te dragen aan 'algemene opvoeding' hangen er posters in de stad met teksten die iedereen moeten overtuigen dat de hoofddoek goed is.

'De hoofddoek is als een schelp voor de parel', staat er. Of, multi-interpretabel: 'De islamitische hoofddoek is superieur aan alle andere vormen van kleding.' Mijn favoriet is een slogan waar vrouwen met het Iraanse nationale nootje worden vergeleken: 'Al wat smakelijk is, moet worden verpakt, de hoofddoek is als de schil voor de pistachenoot.'

Wonderlijk genoeg wisten deze leuzen het tij niet te keren. Iran is snel veranderd en de afgelopen jaren zag je overal vrouwen zonder hoofddoek; achter het stuur, in het winkelcentrum, in het park. De doek hing dan losjes over hun schouders, alsof die net was afgevallen. Zei de politie er iets van, dan grepen ze zogenaamd verrast naar hun hoofd. 'Huh, afgevallen?' En deden de doek dan snel weer om.

Daarnaast zijn er ook veel vrouwen die de hoofddoek nooit af zouden doen. Maar zelfs veel van hen zeggen dat de verplichting - het moeten - hun eigen geloof in de doek ondermijnt. 'Wat betekent overtuiging nog als het moet?', vertelde een streng-gelovige vrouw me onlangs.

Een paar weken nadat de protesterende vrouw was gearresteerd gingen er opeens zes andere vrouwen de straat op die ook hun doek aan een stok bonden. De dag daarna volgden zeven vrouwen. Het zijn kleine aantallen in een stad van 12 miljoen, maar de boodschap is duidelijk: wat lang moet, moet nu veranderen.

Twitter: @thomaserdbrink

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden