Reconstructie

Hoe Jacques Tichelaar opnieuw de fout in ging

De commissaris, het familielid en de gouden stoelen

Commissaris van de koning Jacques Tichelaar is een geprezen voorvechter van de Drentse zaak. Een bestuurder die tot het randje gaat. En, zo blijkt uit onderzoek van Dagblad van het Noorden en de Volkskrant: daaroverheen. 'Huppetee!'

Commissaris van de koning Jacques Tichelaar (rechts) met premier Mark Rutte tijdens de de nationale viering van Bevrijdingsdag in Assen. Beeld ANP

Huize Tetrode is een statig pand aan de Brink in Assen. Maar van binnen is het Rijksmonument uit 1822 geen visitekaartje. Tot ergernis van de directeur van Projectenbureau Drenthe, Henk Klaver. Als hij op zijn werkplek niet langer tegen 'die vreselijke droogbloemen' wil aankijken, gooit hij ze in de container. Hij stelt er het provinciehuis per mail van op de hoogte.

Vieze gordijnen, donkergroene radiatoren, een oud bureau. Als in januari 2015 een Chinese handelsdelegatie op bezoek komt in Huize Tetrode, moet op het laatste moment nog gesleept worden met klapstoeltjes. Anders kunnen de gasten niet zitten.

Het Projectenbureau is in 2014 door de provincie in het leven geroepen om de Drentse economie aan te jagen. Klaver wil dat Tetrode representatief is.

Begin 2015 vraagt hij een Assens interieurontwerpster om hulp. Voor de zomer wordt de huisvestingscoördinator van de provincie op de hoogte gebracht, blijkt uit e-mailverkeer. Op 2 november 2015 presenteert de ontwerpster haar voorstel om de Landschapszaal op de begane grond onder handen te nemen. Contracten worden getekend. Maar van hogerhand wordt anders beslist.

Op 5 november krijgt Klaver een mail van de huisvestingscoördinator: 'Er lopen nu zeker dingen door elkaar heen. Onze CdK had intussen aan mijn collega gevraagd om wat te gaan doen en heeft interieuradviseur Karin Klinkenberg gevraagd te adviseren.'

'Onze CdK' is commissaris van de koning Jacques Tichelaar. Karin Klinkenberg is zijn schoonzus. Zij wonen beiden in buurtschap De Schiphorst. In Drenthe staan 132 andere interieurontwerpers ingeschreven bij de Kamer van Koophandel.

Tichelaar is politiek verantwoordelijk voor gebouwenbeheer. Toch is het ongebruikelijk dat een commissaris van de koning zich bemoeit met dit soort uitvoeringskwesties. Tichelaar blijft voortdurend op de hoogte van het werk van zijn schoonzus. Mailtjes gaan ook naar hem. Op dinsdag 17 november 2015 brengen Tichelaar en Klinkenberg samen een bezoek aan Tetrode. Een dag later mailt zij de verantwoordelijk ambtenaar haar advieskosten.

Verantwoording

Voor dit artikel spraken Dagblad van het Noorden en de Volkskrant met 27 bronnen uit en rond de Drentse provinciepolitiek. Zij wilden allen alleen praten op basis van anonimiteit.

Alle beweringen in dit verhaal steunen op ten minste twee onafhankelijk van elkaar geraadpleegde bronnen en/of documenten.

Financiële overzichten en interne correspondentie over de herinrichting van Huize Tetrode zijn verkregen met een beroep op de Wet Openbaarheid van Bestuur.

Het WOB-verzoek is uitgevoerd door Marlies de Brouwer.

Gouden stoeltjes, een designbank, kroonluchters, een deftige loper - de herinrichting mag wat kosten. Op 27 november 2015 komt de offerte voor de door Klinkenberg aangeprezen gordijnen binnen: 10.100,75 euro. 'Slik...', mailt een ambtenaar als hij de aanbieding intern doorstuurt.

De kosten voor de herinrichting van Tetrode lopen op tot 49.355,12 euro, blijkt uit een financieel overzicht. Karin Klinkenberg factureert tussen november 2015 en maart 2016 in totaal 3.105 euro voor advies en 336,30 euro reiskosten.

'Huppetee! En dan lukt het'

Als Jacques Tichelaar in maart 2009 wordt voorgedragen als nieuwe commissaris van de koningin in Drenthe is dat zijn kans op revanche. De geboren Fries komt gedesillusioneerd uit Den Haag. Zijn rol als luitenant van Wouter Bos in de formatie van het kabinet-Balkenende IV is in 2007 beloond met het PvdA-fractievoorzitterschap. Maar hartklachten dwingen hem al na een jaar tot terugtreden. 'Ik was nog niet geopereerd, of het was al met mij afgelopen', zegt hij in 2008 tegen de Volkskrant. 'Vrienden bestaan niet in Den Haag.'

In zijn nieuwe functie ontpopt Tichelaar (1953) zich als een voorvechter van de Drentse zaak. Zeker als de toch al schrale werkgelegenheid in het geding is. De dreigende sluiting van de Johan Willem Frisokazerne in Assen wendt hij af. Ook de rechtbank in Assen blijft. En als Phillips zijn vestiging in Emmen sluit, weet Tichelaar Bernard Wientjes, voorzitter van werkgeversorganisatie VNO-NCW, te strikken om mee te denken over een plan B.

Tichelaar verzoent, maar kan ook provoceren. Zoals wanneer hij zegt dat Den Haag die azc's en windmolens in Drenthe wel kan vergeten als het Rijk de gevangenis in Veenhuizen sluit. Als half Drenthe een Outlet Centre in Assen vreest, pleit oud-vakbondsman Tichelaar in zijn nieuwjaarstoespraak vurig vóór zo'n winkelpaleis. En de miljoenen voor de regionale luchthaven Eelde? 'Die komen er, linksom of rechtsom.'

Drenthe moet eraan wennen, maar menigeen erkent in hem een eersteklas bemiddelaar en lobbyist. In 2014 wordt Tichelaar beloond met een tweede termijn. Nog eens zes jaar voor de commissaris met daadkracht.

Die toont hij ook tijdens de vluchtelingencrisis in 2015. In Drenthe is asielopvang snel voor elkaar. 'Sjaak regelt dingen', wordt over hem gezegd.

Uit een recente inventarisatie van Dagblad van het Noorden komt Tichelaar naar voren als de meest invloedrijke man van het Noorden, op Hans Alders na. Zijn Haagse banden helpen. Premier Mark Rutte neemt wel op wanneer 'Sjaak' hem belt. Minister Asscher vraagt hem als verkenner als er gedoe is met invalkrachten in het onderwijs.

'Tot het randje', is in 2015 de kop boven een groot interview met Tichelaar. 'Huppetee! En dan lukt het.'

De belofte van Coevorden

Maar wat Tichelaar wil, lukt niet altijd. In 2013 komt hij in opspraak als uitkomt dat hij heeft bemiddeld in een conflict tussen de gemeente Coevorden en horecaondernemer Jos Wijland, de broer van zijn dan aanstaande vrouw Koosje en de echtgenoot van Karin Klinkenberg.

Wijland, uitbater van Het Kasteel in Coevorden, meent recht te hebben op 1,5 miljoen euro van de gemeente. Hij claimt dat afspraken over de ontwikkeling van het gebied rond Het Kasteel niet zijn nagekomen. Het hotel-restaurant trekt veel te weinig klanten en Wijland raakt in financiële problemen.

Onder leiding van Tichelaar vinden twee gesprekken plaats. Als dat uitlekt, zegt de commissaris van de koning dat hij zich slechts als 'facilitator' heeft opgesteld en 'zuiver en integer' heeft gehandeld. 'Inhoudelijk heb ik me nergens mee bemoeid. Dat deze ondernemer een familielid van mij is, doet absoluut niet terzake.'

Maar zijn bemoeienis, zo blijkt nu, ging verder dan hij beweerde. Meerdere bronnen vertellen dat Tichelaar buiten de gesprekken om druk zette op de gemeente om zijn zwager financieel tegemoet te komen. Coevorden gaat daar niet in mee. In de rechtszaak die Wijland vervolgens aanspant, wordt zijn claim verworpen. De gemeente heeft nog altijd tonnen van hem tegoed.

In een brief aan Provinciale Staten erkent Tichelaar in 2013 dat hij 'kwetsbaar' is geraakt door zijn inmenging. 'Dit betekent dat ik in de toekomst op geen enkele wijze meer bij een bemiddeling zal optreden waar mogelijk een familielid bij betrokken is.'

De door Tichelaar ondertekende Drentse Gedragscode Integriteit schrijft voor: 'Het handelen van de CdK wordt gekenmerkt door onafhankelijkheid, dat wil zeggen dat geen vermenging optreedt met oneigenlijke belangen en dat ook iedere schijn van een dergelijke vermenging wordt vermeden.'

'Op Aruba is de politiek beter'

Tichelaar treedt in 2009 aan in een verziekte politieke cultuur. Het Eurochamp-dossier, een vermeende fraude bij een gehandicaptensportorganisatie, ontaardt in Drenthe in een politieke veenbrand. Geheime informatie wordt gelekt. Niemand vertrouwt elkaar nog.

'Sodom en Gomorra', zo noemt Tichelaar het jaren later. Het provinciehuis staat bekend als een slangenkuil. Het adagium van de nieuwe commissaris van de koning: 'We moeten elkaar vasthouden.'

In Drenthe geldt nog vaak: Ik weet wat van jou, jij weet wat van mij, ik doe wat voor jou, jij doet wat voor mij. 'Op Aruba is de politiek beter', zegt een ingewijde.

Tichelaar heeft de Drentse variant van verdeel en heers niet uitgevonden. Maar hij speelt het feilloos. 'Hij acht zich onschendbaar', zeggen politici die hem van dichtbij meemaken.

Aaibaar en intimiderend. Geliefd en gehaat.

Als een krant of omroep iets onwelgevalligs brengt, belt Tichelaar persoonlijk meteen de betreffende verslaggever. Als voor dit verhaal een burgemeester geraadpleegd wordt, hangt Tichelaar vijf kwartier later bij de journalist aan de lijn. 'Ja, met Sjaak.'

Geld als water

In Provinciale Staten is, vooral achter de schermen, niemand tegen hem opgewassen. 'Een gescheperde kudde', zegt een oud-politicus. Tichelaar kan goed praten en zet de lijnen uit. 'Dan roept hij met zijn basstem: allemaal naar links. En dan volgt iedereen.'

Tichelaar gaat overal over. Zoals bij de buitenlandse avonturen van de Waterleiding Maatschappij Drenthe (WMD). Het nutsbedrijf stopt vanaf 2005 40 miljoen euro in Indonesische projecten die daar voor schoon drinkwater moeten zorgen. Om toezicht te houden wordt de Stichting Waterprojecten Oost-Indonesië in het leven geroepen.

Tichelaar maakt als voorzitter al een paar jaar goede sier met het ideële werk als het ministerie van Buitenlandse Zaken in 2013 de levensvatbaarheid van de overzeese projecten ernstig in twijfel trekt. De financiële risico's voor de waterleidingmaatschappij zijn groot.

Tichelaar krijgt een brief van minister Ploumen van Ontwikkelingssamenwerking waarin zij adviseert om de projecten te herzien. Informatie die de commissarissen en aandeelhouders van de waterleidingmaatschappij graag hadden willen hebben. Tichelaar besluit anders.

De verantwoordelijk gedeputeerde op het provinciehuis krijgt de brief niet te zien. De bij de waterleidingmaatschappij betrokken burgemeesters en wethouders evenmin. Als de brief in 2016 opduikt, laat Tichelaar iedere aantijging van zich af glijden. 'Het was niet mijn rol.'

Inmiddels heeft de waterleidingmaatschappij 12,8 miljoen euro afgeboekt op de Indonesië-projecten.

Shakespeare op de hei

Eén ding is duidelijk: Jacques Tichelaar is de baas in Drenthe. De aap boven op de rots.

'Een persoonlijk drama', mijmert de commissaris van de koning op vrijdagmiddag 8 april 2016 tijdens de persconferentie op het provinciehuis. PvdA-gedeputeerde Ard van der Tuuk, partijgenoot van Tichelaar, is dan net uit het college gezet. Van der Tuuk draagt vrijetijdskleding, met deze onheilstijding had hij geen rekening gehouden. 'Hij heeft veel betekend voor Drenthe', zegt Tichelaar niettemin.

Van der Tuuk was in 2015 Drents politicus van het jaar. Zijn eigen partij benoemt hem twee maanden voor zijn vertrek nog tot landelijk bestuurslid. Een man die lastige vragen stelt en in Provinciale Staten met alle partijen praat, immer op zoek naar draagvlak.

De andere heren van het provinciebestuur willen echter niet met hem verder. Volgens hen liggen 'de bestuursstijlen' te ver uiteen. In verbijsterde PvdA-kringen wordt de Facebookpagina 'Van der Tuuk moet blijven' opgetuigd. De PvdA-Statenfractie twijfelt: de eigen voorman steunen of het pluche?

Onder de schuilnaam 'Scouting' vergadert de fractie in het Van der Valk-hotel in Assen. Op verzoek komt Tichelaar langs om uit te leggen wat er nou mankeert aan hun tot voor kort onomstreden boegbeeld.

Tichelaar laat het fileermes links liggen en grijpt zijn kettingzaag. Hij laat niets heel van zijn partijgenoot, zeggen mensen die er bij waren. Van der Tuuk zou labiel zijn en besluiteloos. Precies de strekking van een verhaal dat RTV Drenthe eerder die dag brengt op basis van anonieme bronnen. Om het provinciebestuur te redden gooit Tichelaar zelfs de integriteit van Van der Tuuk te grabbel.

'Typisch Tichelaar', zegt een PvdA-bron. 'Als hij ergens een brand moet blussen, springt-ie er met zijn volle gewicht op.' De Statenfractie sluit de rijen en blijft in het college.

Lees verder onder de foto.

Huize Tetrode in Assen. Beeld Harry Cock / de Volkskrant

Een kunstleren Chesterfield

In het voorjaar van 2016 heeft de Landschapszaal van Huize Tetrode een metamorfose ondergaan: de radiatoren antracietgrijs, chique verlichting, een kunstleren Chesterfield. Karin Klinkenberg komt geregeld langs. 'Om zeker te weten dat alles goed gaat.'

Projectenbureau-directeur Henk Klaver heeft intussen de interieurontwerpster die hij de klus oorspronkelijk gunde het slechte nieuws moeten brengen: haar opdracht gaat niet door. De officiële lezing: de periode van eerste ontwerp tot concrete uitwerking 'heeft te lang geduurd'.

Maar Klaver zit klem: zijn handtekening staat onder het contract. Hij probeert nog een goed woordje voor haar te doen. 'De keuken moet toch ook nog gedaan?'

Op het Provinciehuis willen ze er in eerste instantie niets van weten. Ze doen geen beroep op haar. 'Dit in overleg met onze CdK', mailt de huisvestingscoördinator.

Maanden later krijgt de afgewezen ontwerpster alsnog 3.500 euro op haar rekening bijgeschreven voor bewezen diensten. Als ze blijft aandringen, krijgt ze na persoonlijke bemiddeling van Tichelaar bovendien een vervangende opdracht: de Ondernemersfabriek in Emmen restylen 'tot een inspirerende omgeving voor startende ondernemers', bevestigt de commissaris van de koning de afspraak persoonlijk per brief. Zodat 'een streep gezet kan worden onder het verleden'.

Dat heeft Sjaak weer mooi geregeld.

Reactie Jacques Tichelaar

Over herinrichting Huize Tetrode
'Ik heb mijn schoonzus niet voorgedragen en ook niet gevraagd te adviseren over de herinrichting van Huize Tetrode. Voor de herinrichting van de Landschapszaal was eerder een ontwerp gevraagd, dat niet aan de wensen voldeed. De nieuwe opdrachtverstrekking en de verdere voorbereiding/uitvoering daarvan is zoals gebruikelijk verder onder ambtelijk mandaat uitgevoerd. Pas later in het traject, bij het maken van de afspraken voor de eerste presentatie, werd ambtelijk duidelijk dat het om familie ging. Op 17 november 2015 was het college uitgenodigd voor een bezichtiging/presentatie van het concept-ontwerp door Klinkenberg SO [De bedrijfsnaam van Karin Klinkenberg, red.]. Ik was hier als vertegenwoordiger van het college, als bestuurlijk gebruiker van de Landschapszaal.'

Over conflict Coevorden
Tichelaar ontkent bij het bestuur van de gemeente Coevorden erop aangedrongen te hebben zijn zwager Jos Wijland financieel tegemoet te komen. 'Ik heb mij niet inhoudelijk met het conflict bemoeid. Ik heb destijds een poging gedaan om een aantal ondernemers en de gemeente Coevorden nader tot elkaar te brengen in goed overleg en afstemming met de burgemeester. Daarover heb ik 4 maart 2013 Provinciale Staten per brief geïnformeerd en daarmee verantwoording over afgelegd.'

Over vertrek Ard van der Tuuk
'Het overleg waar u op doelt was een vertrouwelijk overleg en derhalve doe ik daar dan ook geen uitspraken over. Terzijde, het college was daar vertegenwoordigd.' Tichelaar ontkent dat hij een bron van het nieuwsbericht 'Ard van der Tuuk was besluiteloos en niet slagvaardig' dat een paar uur voor de bijeenkomst op 12 april 2016 op de website van RTV Drenthe verscheen.

Reactie van Karin Klinkenberg
'Ik heb het ontwerpverzoek voor Tetrode gekregen van Henk Jan Schimmel (teamleider bestuursservice en gebouwen, red.). Ik ben me van geen kwaad bewust. Ik krijg al mijn klussen via-via. Ik kan me niet herinneren dat ik ooit samen met Tichelaar op Tetrode ben geweest. Misschien heeft hij mij een keer aanbevolen of gezegd dat ik zulke dingen goed kan.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.