Hoe IS illegale kunst vernietigt en verhandelt om de strijd te financieren

IS vernietigt niet alleen kunst en cultureel erfgoed, maar verhandelt de voorwerpen volgens geruchten ook, om de jihadistische strijd te financieren. V zocht uit hoe het zit.

Munten uit Syrië (539 v. Chr.)Beeld ICOM

De illegale handel is maar drie muisklikken weg. 'Verrek, moet je hier zien', zegt Diederik Meijer achter de pc in zijn werkkamer. Op de website van een Amerikaanse antiekhandelaar klikt hij een foto aan van een terracotta balletje. Herkomst: Nabije Oosten. Leeftijd: 3300-3000 voor Christus. Bijzonderheid: Zeer zeldzaam. 'Puntgaaf ook. Het kan bijna niet anders of dit is illegaal op de markt.'

Gefascineerd bestudeert de archeoloog van de Universiteit Leiden het voorwerp, 6 centimeter in doorsnee, waarvoor een liefhebber 5.000 euro heeft neergeteld volgens de mededeling op de site: sold. 'Valt nog mee, die prijs, maar ik zou hier graag de politie achteraan sturen.' Foto's van stenen figuurtjes, zegels, poppetjes, kleitabletten, amuletten en prachtige kleitabletten rollen over het scherm. Is dit allemaal legale handelswaar, zoals de site beweert? Bij een aantal voorwerpen heeft Meijer grote twijfels.

De vernietiging gaat door

Terreurbeweging Islamitische Staat heeft dit weekeinde opnieuw een tempel verwoest in de eeuwenoude Syrische ruïnestad Palmyra. Syrische autoriteiten bevestigden zondagavond dat het gaat om de Tempel van Baalshamin.

Miljardenbusiness

De handel in illegale archeologische voorwerpen uit Irak en Syrië, in roofkunst, is uitgegroeid tot een miljardenbusiness, zo maakte de Unesco deze week bekend. De burgeroorlogen in beide landen hebben volgens de Oudheidkundige Dienst in buurland Libanon de import aan roofkunst fors doen toenemen. Oorlog, chaos en bijkomende armoede zijn een vruchtbare voedingsbodem voor plunderaars van oudheden. Niet alleen een handvol archeologen is hiermee gedupeerd.


'In dit deel van de wereld hebben mensen geleefd aan wie we de uitvinding van het schrift te danken hebben, van het wiel, de lager-as, de wiskunde, de astronomie; verworvenheden die niet meer weg te denken zijn uit het moderne leven', zegt de Duitse archeoloog Michael Müller-Karpe. 'Hier ligt de informatie opgeslagen van de voorouders van onze beschaving. Al dat nu wordt vernietigd of verdwijnt, is voorgoed voor de mensheid verloren.'


Eerder dit jaar begonnen geruchten de ronde te doen dat terreurgroep Islamitische Staat (IS) systematisch archeologische vindplaatsen en musea plundert in Syrië en Irak om zijn jihadistische strijd te financieren. De Britse krant The Guardian meldde deze zomer dat IS 36 miljoen dollar had verdiend aan de handel in oudheden uit de regio al-Nabuk, niet ver van Damascus.


Het cijfer zou afkomstig zijn van een anonieme Iraakse inlichtingenofficier die zich weer baseerde op data van 162 usb-sticks van een hoge IS-functionaris die nabij Mosul was gedood. Het cijfer ging vervolgens een geheel eigen leven leiden, zonder dat het werd onderbouwd. Het Amerikaanse onderzoeksinstituut Brookings meldde later zelfs dat IS honderden miljoenen dollars aan illegale oudheden zou verdienen.

Beeld Rijksmuseum van Oudheden

Vrouwtje

Dit vrouwtje van 7.500 jaar oud is een van de 69 voorwerpen die een aantal jaar geleden zijn onderschept door de Erfgoedinspectie en de Nederlandse politie. De voorwerpen zijn in 2009 teruggegeven aan Irak. De Sanctieregeling Irak 2004 II verbiedt de handel in archeologische voorwerpen die na 6 augustus 1990 uit Irak zijn uitgevoerd en waarvan wordt vermoed dat ze illegaal zijn meegenomen. Ook het UNESCO-verdrag van 1970 ziet toe op de onrechtmatige in- en uitvoer van cultuurgoederen. Volgens de Erfgoedinspectie hebben relatief weinig landen het verdrag geratificeerd.

Plunderingen

Aanwijzingen over de betrokkenheid van IS zijn er genoeg, zegt de Amerikaanse Syrië-archeoloog Michael Danti van Cultural Heritage Initiatives, een samenwerkingsverband van Boston University en het Amerikaanse State Department. 'De recentste berichten gaan over plunderingen van de archeologische site Mari aan de Eufraat in Syrië, door een tamelijk georganiseerde groep plunderaars, in een gebied dat zeker in handen is van IS. Er zijn ook betrouwbare berichten over plunderingen door IS van het museum en de omgeving van Mosul in Irak.'

De Amerikaanse archeologe Katharyn Hanson van de University of Pennsylvania analyseerde anderhalf jaar lang honderden recente satellietfoto's van Syrië en Irak. Zij constateert een forse toename van het aantal illegale opgravingen in IS-gebieden. De plekken tekenen zich op de foto's af als kraters op de maan. 'We kunnen natuurlijk niet zien of die plunderingen door IS of door de lokale bevolking worden gedaan', zegt Hanson. 'Soms hebben mensen geen andere keuze om aan een beetje geld voor voedsel te komen.'

Ze wijst op een recent rapport dat Brian Daniels, onderzoeksdirecteur van het erfgoedcentrum van haar universiteit, uitbracht in samenwerking met twee antropologen. Het drietal reisde deze zomer naar Zuid-Turkije en voerde gesprekken met vluchtelingen uit IS-gebieden. Conclusie: IS maakt op een gehaaide manier gebruik van de illegale handel in antiquiteiten.

Beeld X

Balletje

Een kenner ziet in dit balletje, te koop via internet, een zeldzaamheid: een 'vrachtbrief' uit de 3de eeuw voor Christus. Koopmannen gave zulke holle balletjes mee aan de vervoerder. In het balletje zitten losse tokens: net zo veel als het aantal stuks koopwaar. Vijf schapen, vijf tokens. De buitenkant draagt stempels van de afzender. Rond 1975 werden dit soort balletjes voor het eerst gevonden door archeologen. Het is dus niet waarschijnlijk dat dit voorwerp voor 1970 op de markt was, het jaar waarin de Unesco probeerde de illegale handel aan banden te leggen met een verdrag.

Giswerk

De terreurgroep spaart zijn mankracht voor de jihad en geeft concessies uit aan bewoners om een bepaald terrein af te graven. De gravers betalen een vast bedrag per perceel en moeten een percentage van de opbrengst afstaan aan IS. De jihadisten zouden hun werkmethode baseren op de islamitische khums, een soort oorlogsheffing. Oorspronkelijk is de khums een verplichte belasting van 20 procent op oorlogsbuit die is geroofd van niet-gelovigen. De jihadistische belastinginners laten de percentages fluctueren per regio en per soort voorwerp. De heffing kan oplopen tot 50 procent, aldus de Amerikaanse wetenschappers.

De Britse onderzoeker Sam Hardy van de website Conflict Antiquities, specialist in illegale handel in oudheden, is echter sceptisch over de berichten over IS. 'Alle gewapende partijen in het Syrische conflict doen aan roof en smokkel van oudheden: het regime van Assad, het Vrije Syrische Leger, IS, iedereen, behalve, wellicht, de Koerden. Het is onmogelijk vast te stellen hoeveel er wordt geplunderd. Dat is allemaal giswerk, al moet het lucratief zijn, anders zou men het niet doen.'

Hardy vermoedt dat er in verband met IS ook propaganda aan het werk is. 'IS zou in de loop van dit jaar ineens veel professioneler zijn gaan werken, met die vergunningen en met toezicht op grootschalige opgravingen. Raar, want IS had dat ook in 2012 en 2013 al kunnen doen. Waarom zouden ze zo lang hebben gewacht? Volgens mij is het flauwekul. De bronnen zijn allemaal aan de Syrische oppositie gelieerde archeologen.' Ook zet Hardy vraagtekens bij de enorm hoge bedragen die in omloop zijn. 'Het beeld komt sommige tegenstanders van IS goed uit.'

Gereedschap uit Syrië (7de eeuw v. Chr.)Beeld ICOM
Sculptuur uit Syrië (6de eeuw v. Chr.)Beeld ICOM

Fog of war

De controverse geeft aan hoezeer de feiten over de illegale handel in Syrisch en Iraaks erfgoed schuilgaan achter de fog of war. Groepen die zich bezighouden met terreur en gewapende strijd en groepen die actief zijn met oudhedensmokkel overlappen elkaar. Westerse autoriteiten beschouwen alle informatie over beide groepen daarom als vertrouwelijk en doen er liever helemaal het zwijgen toe.

BBC-journaliste Helen Whittle probeerde via een beroep op de Britse wet voor vrijheid van informatie inzage te krijgen in een zaak over verdachte Syrische oudheden die in Engeland zouden zijn geïmporteerd. Haar aanvraag werd afgewezen om redenen van nationale veiligheid, zegt Whittle. Maar ook westerse handelaren in oudheden hebben weinig belang bij openheid over de illegale handel.

Sieraad uit Syrië (7de eeuw v. Chr.)Beeld ICOM
Sieraad uit Syrië (7de eeuw v. Chr.)Beeld ICOM

Hoe gaat dat, handelen in roofkunst?

Het lijkt de wereld van Indiana Jones en Lara Croft: vergeten steden die wachten onder een laag zand om te worden ontdekt. De fictieve archeologen hadden het misschien moeilijker dan de kunstrovers van deze tijd: Mesopotamië lijkt bezaaid met archeologische vindplaatsen. 'Je spreekt over de wieg van de beschaving', zegt Katharyn Hanson, archeoloog aan de University of Pennsylvania. 'Syrië en Irak tellen duizenden vindplaatsen daterend vanaf de prehistorie.'

De beschavingen liggen er laag op laag: Mesopotamisch, Assyrisch, Hellenistisch, Romeins, Byzantijns, Islamitisch. Archeoloog Diederik Meijer leidde opgravingen bij Tell Hammam, Noord-Syrië: 'In sommige graven liggen duizenden potten.'

Inmiddels kun je de objecten overal tegenkomen. De antieke voorwerpen uit Mesopotamië zijn overal te koop, al of niet legaal. Voor 150 dollar bestel je een amulet via de website van de Amerikaanse antiekhandel Edgar L. Lowen, voor een paar duizend dollar zet je een Sumerisch beeldje uit de derde eeuw voor Christus op de schoorsteenmantel.

'De antiekhandel verdient verdomd goed', zegt Meijer. Hij heeft een kennis in de kunsthandel die onlangs een Sumirisch beeldje van marmer verhandelde. 'Of het legaal op de markt was, is onduidelijk, maar het bracht 8 miljoen dollar op.' Volgens antiekhandelaar en archeologe Mieke Zilverberg zijn objecten uit Mesopotamië in Nederland een niche. Zilverberg was enkele jaren voorzitter van de International Association of Dealers in Ancient Art. 'De meeste illegale objecten gaan naar de Golfstaten en het Verre Oosten. In Europa en Amerika wordt te streng gecontroleerd.'

Collega-archeologen zijn het hier niet mee eens. Gekeken naar de waarde van verhandelde voorwerpen zijn de grootste handelslanden Amerika, Japan, Groot-Brittannië en Zwitserland. De Duitse archeoloog dr Michael Müller-Karpe ontwikkelde zich de afgelopen decennia tot een antiekdetective. 'Er steekt een soort maffia achter. De methoden en de routes zijn vergelijkbaar met die van de wapenhandel, en aan veel archeologische objecten kleeft bloed.'

Elk voorwerp moet 'papieren' hebben als waarborg dat het niet illegaal is opgegraven of geen namaak is. Volgens een Unesco-verdrag moet blijken dat het object al voor 1970 legaal in het Westen was, maar het verdrag is niet door alle landen opgenomen in de wetgeving. En wie controleert of de papieren echt zijn? Zeer veel objecten hebben een schimmige herkomst. 'In Europa hebben de autoriteiten er bijzonder weinig aandacht voor', meent Müller-Karpe. 'Al die honderdduizenden voorwerpen zouden zijn geboren in bonafide Zwitserse familiecollecties? Onmogelijk!'

De Nederlandse Erfgoedinspectie krijgt geregeld meldingen van douane, erfgoedinstellingen en particulieren. In 2011 werd een partij van 69 verdachte voorwerpen in beslag genomen. Ze werden teruggegeven aan Irak. Een inbeslagname van wellicht illegale voorwerpen uit Syrië is momenteel in onderzoek.

Wat te doen om vernietiging tegen te gaan?

Wat kan de internationale gemeenschap doen om de vernietiging van het Syrisch verleden tegen te gaan? Erfgoeddeskundigen zijn het er niet over eens. We moeten de illegale handel inperken, zegt Akkermans. 'Maak het zo lastig mogelijk dingen te verpatsen.' Een handelsverbod op ongedocumenteerde Syrische oudheden is een optie, aldus Hardy, omdat ze geweld financieren. 'Probleem is: bij Iraakse oudheden werkte het ook niet.'

De internationale afspraken voor erfgoedbescherming lijken in elk geval aan herziening toe. Ze zijn gebaseerd op de Haagse Conventie van 1954, die staten verplicht cultureel erfgoed tijdens gewapende conflicten en bezetting te beschermen.

In de praktijk wordt deze conventie echter slecht nageleefd. Bovendien is hij gebaseerd op het verouderde idee van een oorlogsvoering tussen staten. Hij zou eigenlijk een extra protocol moeten krijgen zodat hij ook van toepassing is op niet-symmetrische conflicten met zogeheten 'non-state actors', zoals in Syrië, zo viel onlangs te beluisteren op een erfgoedconferentie in Doorn.

Ook langs andere wegen kan internationale erfgoedbescherming tanden krijgen. Zo zouden meer landen (zoals Nederland) de Unidroit Convention van 1995 over gestolen of illegaal uitgevoerde culturele objecten moeten tekenen, volgens welke verkopers en kopers van oudheden altijd moeten bewijzen dat iets niet gestolen of illegaal uitgevoerd is. In de VS zijn wetten voor erfgoedbescherming in aantocht, onder meer om grenscontroles op oudheden te verbeteren.

Al het werk van de archeologen lijkt voor niets geweest

Tranen in zijn ogen krijgt hij ervan. 25 jaar lang deed Peter Akkermans, archeoloog aan de Universiteit Leiden, opgravingen in Noord-Syrië. Bij Tell Sabi Abyad, de 'Heuvel van de Witte Jongen' in het Arabisch, een ruïneheuvel met een 8.000 jaar oude neolithische nederzetting en een Assyrisch fort uit 1200 voor Christus. Het was de trots van de provincie Raqqa. Akkermans zelf en talloze andere archeologen zijn erop afgestudeerd of gepromoveerd. Nu lijkt het erop dat al dat werk teloor is gegaan.

Akkermans en zijn collega's zijn niet meer in Syrië geweest sinds 2010 (het jaar daarop werd de jaarlijkse opgravingscampagne wegens het uitbreken van de burgeroorlog afgeblazen). Provinciehoofdstad Raqqa is tegenwoordig het centrum van het IS-kalifaat en Akkermans vreest dat Sabi Abyad doelwit is van illegale opgravingen en dat zijn onderzoeksmateriaal is gestolen en verpatst.

Begin dit jaar kwamen er berichten via de Syrische oudheidkundige dienst dat de depots van de Leidse archeologen waren geplunderd. Het gaat om simpele betonnen hokken waarin dozen met niet-museaal materiaal waren opgeslagen, zoals potscherven en botresten. Tientallen dozen per opgravingsseizoen, soms zelfs veel meer. Hooguit een derde deel daarvan is pas onderzocht.

Er doken foto's op internet op van opengebroken hokken met dozen en plastic zakken eruitgehaald. Hier, wijst Akkermans, 'daar zie je ons materiaal op straat liggen. Dat zijn onze dozen, de labels zijn te lezen. Toen ik deze foto's voor het eerst zag, sneed het door mijn ziel.' De huidige status van de artefacten is onduidelijk, Akkermans vreest dat ze weg zijn.

Grote zorgen zijn er ook over het provinciale museum van Raqqa, een simpel jarenzestiggebouw waar alle museale vondsten werden bewaard, onder meer een fraaie Assyrische goudschat. Niet in een kluis, maar in een opslagkamer op de eerste verdieping. Hoe het nu met het museum staat, is onduidelijk. Volgens berichten is het herhaaldelijk geplunderd en inmiddels grotendeels leeggehaald. Een YouTube-filmpje uit 2013 laat een paar vermoedelijke rebellen en een voormalig museummedewerker zien (inmiddels islamitisch gekleed) in een leeg kantoortje dat Akkermans herkent. Ze zitten op de grond met drie blijkbaar in beslag genomen kisten met aardewerk. Volgens via Twitter verspreide foto's heeft het museum eind november flinke schade opgelopen bij een van de Amerikaanse bombardementen op Raqqa.

Akkermans heeft gehoord dat nu ook Tell Sabi Abyad wordt geplunderd en vreest vooral de inzet van bulldozers en andere machines. Het probleem is dat zulke berichten amper te verifiëren zijn. Contacten met Raqqa zijn vrijwel onmogelijk. 'Of onze wachter nog op zijn post is, weet ik niet. Hij heeft een jaar geleden nog om geld gevraagd en dat hebben we via Turkije overgemaakt. Maar ik weet niet waar hij is, ik denk dat hij in Turkije zit.'

Het gaat niet alleen om mijn levenswerk of dat van mijn buitenlandse collega's, zegt Akkermans. Het ergste is dat het een enorm verlies is voor de archeologie en de geschiedenis van Syrië. 'In het allerzwartste scenario is straks het complete bodemarchief van de provincie Raqqa vernietigd. Niet in het heetst van de strijd, maar door onwetendheid, onnozelheid en hebzucht. Ten prooi gevallen aan mensen die niks hebben met het verleden, die vinden dat het ons maar afhoudt van het ware en dus het best kan worden gewist.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden