Hoe is het om als millennial in het Duitsland van Merkel te leven?

Hoe is het om in het Duitsland van Merkel te leven? Hoe is het om Duitser te zijn in de 21ste eeuw? En hoe stabiel is het op het eerste gezicht zo rustig ogende buurland? Aan een Berlijnse keukentafel spreken vijf millennials over deze vragen. Waar liggen zij wakker van?

Generatie Merkel: Zijn ze allemaal fan van de bondskanselier? 'Dat eeuwige positie kiezen van haar is irritant.' Beeld Daniel Rosenthal

Uitgebalanceerd. Zakelijk. Rustgevend. Stabiel. Nee, dit is geen reclame voor onverwoestbaar kantoormeubilair. Dit gaat over Angela Merkel. Het zijn de eerste woorden die vijf jonge Duitsers te binnen schieten op de vraag om hun bondskanselier te beschrijven, de vrouw die Duitsland al twaalf jaar regeert.

De Volkskrant sprak met vijf vertegenwoordigers van de generatie Merkel: Mario Dziamski (34), Rina Troles-Lemke (30), Eva Podgoršek (29), Christopher Lawniczak (21) en Gabriela Bertin (18). Elke keer dat deze Duitse millennials mochten stemmen, stond Angela Merkel op het stembiljet. Toen ze in 2005 kanselier werd, zaten de jongste twee nog op de basisschool.

En waarschijnlijk regeert Merkel na de verkiezingen van 24 september gewoon verder. Ogenschijnlijk staat er bij de Duitse verkiezingen dan ook weinig op het spel. Merkels CDU ligt een straatlengte voor op de sociaal-democratische concurrentie. En dan nog is het een strijd tussen twee pro-Europese middenpartijen. Lekker rustig?

Niet helemaal: de rechtspopulistische AfD zou zomaar eens als derde partij kunnen eindigen. En de linkse partijen waren samen zelden zo klein. De economische motor ronkt, maar armoede en ongelijkheid groeien toch.

Hoe is het om in het Duitsland van Merkel te leven? Is die rust aangenaam of bedrieglijk? Daarover gaat het op een zaterdagmiddag aan een Berlijnse keukentafel.

Rina Troles-Lemke Beeld Daniel Rosenthal

De generatie Merkel komt op tijd. 'Ja, we zijn pünktlich', grijnst Christopher als hij een paar minuten voor het afgesproken tijdstip aanbelt, zijn natte paraplu dichtvouwt en een stevige hand geeft. Als persoonlijk medewerker van een CDU-parlementariër weet hij zich te presenteren.

Maar Christopher wil niet dat zijn ruitjesoverhemd mensen op het verkeerde been zet. 'Ik ben een arbeiderskind', zegt hij herhaaldelijk. En trots: 'De eerste in mijn familie die een universitaire studie gaat doen.'

Dat geldt ook voor Gabriela. Haar moeder had het als alleenstaande Poolse migrant niet makkelijk in het conservatieve Beieren. Toen ze een paar jaar geleden naar Berlijn verhuisden was Gabriela opgelucht. 'Hier zijn de mensen tenminste ruimdenkend.'

Eva formuleert bedachtzamer, maar niet minder scherp. Ze vluchtte als kleuter met haar ouders voor de oorlog in Joegoslavië en kwam terecht in het Ruhrgebied. Nu is ze bestuurslid van Pulse of Europe, een groep die overal in Duitsland pro-Europese demonstraties houdt.

'Ojee, wat zijn jullie allemaal maatschappelijk betrokken', fronst Rina, ontwerper voor het surf- en skimerk O'Neill. Maar ze blijkt zelf de enige van de vijf te zijn die zich in de zomer van 2015 meteen heeft aangemeld voor vrijwilligerswerk in een vluchtelingenopvangcentrum. Rina is zelfbewust, praat bevlogen als de onderwerpen haar aan het hart gaan. Het zullen haar Portugese wortels zijn, grapt ze.

Saai maar geruststellend

Het is wachten op Mario, wiens exotische voornaam verraadt waar hij geboren is: in de DDR. In de laatste jaren voor de val van de Muur gaven ouders kinderen klinkende Zuid-Europese namen, de projectie van hun 'Sehnsucht' naar voor hen onbereikbare oorden.

Mario groeide op in het verenigde Duitsland, kon reizen waar hij wilde, werkte een paar jaar in Amsterdam. Maar hij komt uit Neuruppin, een stadje in Brandenburg. In het gesprek gebruikt hij zijn afkomst vaak als verklaring: ik kom uit het Oosten, ik heb gevoel voor populisme.

Mario stelt bij binnenkomst de vraag die in elke groep Duitsers op de lippen brandt: Siezen of Duzen - u of jij? Jij natuurlijk, klinkt het opgelucht uit vijf monden - ook bij deze generatie moet informaliteit nog officieel worden afgekondigd.

Eva Podgoršek Beeld Daniel Rosenthal

Maar hoe zit het nou met Merkel? Zijn ze allemaal fan? Nee, ze hangt hen soms ook de keel uit, met haar getreuzel en haar saaiheid. 'Dat eeuwige geen positie kiezen van haar is zo irritant', zegt Eva. Zelfs CDU'er Christopher knikt.

'Maar toen Trump president werd, realiseerde ik me hoe geruststellend haar persoonlijkheid is tussen al die mannen', zegt Mario. De rest stemt in. 'Het is toch Mutti!' zegt Eva met maar een klein beetje ironie.

Angela Merkel heeft Duitsland toegedekt met een deken van rust en voorspelbaarheid. Zonder die deken is de wereld een stuk guurder. Maar broeien er dan onder de deken geen problemen waar deze vijf jonge Duitsers wakker van liggen?

'Jawel', zegt Christopher: pensioenen! De rest schiet - enigszins ongelovig - in de lach. Meent hij dit? Ja, zegt Christopher. 'Ik vraag me af hoe we die in de toekomst moeten financieren.'

Mario: 'Het besef dat onze welvaart eindig zou kunnen zijn. Onze generatie is zich bewust van de veranderingen in de wereld, bijvoorbeeld van de opkomst van Aziatische economieën die de Duitse kunnen bedreigen.'

Eva: 'Het is hier in Duitsland moeilijk om als jongere een goede baan te krijgen, dat vind ik problematisch. En als je een baan hebt, maak je geen promotie, vooral niet als vrouw. Wat dat betreft is Duitsland heel ouderwets, hiërarchisch.'

Rina: 'Weet je zeker dat dat met het vrouw-zijn te maken heeft? Volgens mij geldt het voor alle jongeren.'

Christopher: 'Bij de bank werkte ik met 50-plussers. Als ik iets nieuws voorstelde, vroegen ze: waarom? Dat hadden we vroeger toch ook niet nodig? Ze waren niet uit hun comfortzone te branden! Daarom ben ik daar weggegaan.'

Rina: 'Ik vind zulke problemen niks vergeleken met de opkomst van rechts. Het is verbijsterend hoeveel ruimte de AfD en Pegida krijgen, echt bizar. Dat het zover kan komen dat het nu opnieuw begint na 70 jaar! Ik weet dat de vergelijking met de nazitijd een beetje ver gaat, maar zo denk ik er wel over.'

Eva ontdekte onlangs dat een oude schoolvriend van haar niet alleen op de AfD stemde, maar ook af en toe op de NPD, de kleine neonazipartij die alleen in de regionale politiek actief is en bekendstaat om geweld tegen immigranten. Het was, zegt Eva, een goede vriend die ze al heel lang kent en van wie ze zoiets in de verste verte niet had verwacht. 'Ik kon er niet rationeel mee omgaan.'

Mario: 'Heb je geprobeerd om er met hem over te praten?'

Eva: 'Natuurlijk, maar we kwamen niet verder. Hij kraamde van die clichés uit als: ik haat niet alle buitenlanders, ik ga toch ook met jou om? En dan zei hij dat hij niet wil dat iedereen hier binnenkort in boerka loopt. Dat werd me teveel. Ik heb me van hem gedistantieerd.'

Rina: 'Ik probeer te begrijpen waarom mensen AfD stemmen, maar het lukt niet. Het moet een mengeling van angst en onwetendheid zijn, en misschien de plaats waar je bent opgegroeid?'

Mario: 'Ik begrijp het wel, wat nog niet wil zeggen dat ik het goedkeur. Ik kom dus uit Brandenburg. Het zou me niet verbazen als familieleden straks AfD stemmen. Ze doen dat omdat ze zich onrechtvaardig behandeld voelen door de overheid, ze zijn gefrustreerd over 'die daarboven'.'

Christopher: 'Rechtextremisme wordt hier in Duitsland als een gigantisch probleem gezien. Linksextremisme niet. Dat vind ik vreemd. En jammer. Die rellen bij de G20 in Hamburg vindt iedereen hier blijkbaar totaal oké?'

Eva: 'Nee hoor, alle extremisme is fout. Geweld is geweld.'

Christopher vindt dat linkse groeperingen te gemakkelijk ongestraft kunnen oproepen tot geweld. Rina meent juist dat rechtse politici geestelijk brandstichten. Bijvoorbeeld de uitspraak die AfD-politicus Björn Höcke vorig jaar deed over het voortplantingsgedrag van mensen uit Afrika. Volgens hem volgen ze een andere 'reproductiestrategie' dan Europeanen, eentje die niet op kwaliteit maar alleen op kwantiteit is gericht.

Rina: 'Dat had hij niet straffeloos moeten kunnen zeggen. Dat is racisme.'

Christopher: 'Ik vind dat het niet aan ons is om daarover te oordelen. Dat moet een rechter doen.'

Christopher Lawniczak Beeld Daniel Rosenthal

Last van het verleden

Hoe is het eigenlijk om Duitser te zijn in de 21ste eeuw - voelt deze generatie nog steeds de last van het verleden?

Christopher: 'Het is niet zo dat het zweet me uitbreekt als iemand vraagt uit welk land ik kom. Onze generatie hoeft niet meer met gebogen schouders door de wereld te gaan.'

Mario: 'Voor de opkomst van rechts schaam ik me in het buitenland wel. Natuurlijk we hebben van het nationaal-socialisme geleerd, maar de les is selectief. Ja, we denken goed na over de inzet van het Duitse leger. Maar economisch plegen we roofbouw op de wereld op basis van onze nationale belangen.'

Eva: 'Het enige moment dat mensen écht openlijk trots zijn op hun Duitse identiteit is nog steeds bij het voetbal. Dan hangen we ook de vlag uit.'

Christopher: 'In 2010 had ik een maand na het WK nog de vlag aan het balkon hangen. Toen riep een fietser: wat doet die vlag daar nog, nazi!'

Gabriela: 'Ja! Zodra ik ergens een Duitse vlag zie hangen en er is geen voetbaltoernooi, denk ik inderdaad: die stemt zeker weten AfD.'

Christopher: 'En precies daarom heb ik een Duits vlaggetje aan m'n radioantenne in de auto, als rebellie tegen dat gedachtengoed. Ja, jongens, nu kom ik toch nog uit de kast. Ik wil laten zien dat je ook een normale democraat kunt zijn en toch trots op Duitsland.'

Christopher kijkt gemaakt beledigd. De rest denkt na, kijkt naar de regen buiten. Rina kijkt rond of er koffie moet worden bijgevuld.

Mario: 'Wat ik steeds vaker denk: dit krijg je dus als een land al te lang geen echte humanitaire noodsituatie heeft meegemaakt - het klinkt wat banaal, ik weet het. Mijn opa heeft me nog verteld hoe hij aan het oostfront in een loopgraaf lag. Hij lag naast zijn vriend. Bam. Vriend onthoofd.

'Wij weten niet meer hoe oorlog voelt. De aanslag op de kerstmarkt door Anis Amri kwam nog het dichtst bij. Mijn vriendin was daar een uur voordat de vrachtwagen kwam. Toen ik dat hoorde, werd ik wel flauw in m'n maag. Maar verder is oorlog voor mij ook niet meer dan een verhaal.'

Eva: 'Mijn ouders zijn voor een oorlog gevlucht. Als kind heb ik in Duitsland veel racisme meegemaakt. Vervolgens ging het een tijdje beter, maar de laatste jaren ervaar ik een grote terugslag. De stemming is echt omgekiept.'

Gabriela en Rina knikken driftig.

Eva: 'Vorig jaar kwam ik met mijn moeder uit de supermarkt. We spraken een lukrake mix van Duits en Kroatisch. Op een bankje zat een man met een sixpack bier. Hij begint te schreeuwen: schijtbuitenlanders! Ga terug naar je land!'

Gabriela: 'Een vriendin van mij heeft een Ghanese moeder en dus een donkere huid. Ze is gewoon in Weimar geboren, maar voor haar zijn er hier in Berlijn echt no-goareas, wijken waar ze altijd wordt uitgescholden.'

Eva: 'Ik denk dat Mario gelijk heeft. Niet alleen het geweld tegen buitenlanders neemt toe, maar het geweld in het algemeen, de drempel wordt lager.'

Gabriela Bertin Beeld Daniel Rosenthal

Christopher kijkt sceptisch: 'Is daar wetenschappelijk bewijs voor? Volgens mij niet. Maar wat ik hoor over jouw Ghanese vriendin, daar schrik ik van.'

Mario: 'Het weer in de samenleving is zwoel en klam, alsof er onweer op komst is. Dat bevalt me niet.'

En zo komt het gesprek op Wir schaffen das, Merkels Willkommenskultur die in 2015 een politieke aardbeving veroorzaakte. Een van de gevolgen van de komst van ruim een miljoen vluchtelingen is de verharding van het Duitse islamdebat.

Aan de keukentafel zitten geen Duitse moslims, wel hebben Eva en Rina islamitische vrienden. Die hebben het niet makkelijk in dit maatschappelijke klimaat, vertellen ze. Dat baart hen zorgen. Maar de toename van het aantal boerka's op straat vinden ze even goed een reden tot zorg.

'Het eigenlijke probleem is niet de islam, het probleem is integratie', zegt Eva.

Rina: 'Ik ben in Hannover opgegroeid in een buurt die bekend stond als de allochtonenbuurt. De bevolking was totaal gemengd: Arabieren, veel Polen, veel Turken. Iedereen was er gelijk, racisme kwam nauwelijks voor.'

Mario: 'In de DDR waren Vietnamezen de enige buitenlanders. De eerste keer dat er een zwarte man door de straten van Neuruppin liep, stond ik verbaasd te kijken. Zwarte man. Dat is niet correct hè, wat moet ik eigenlijk zeggen?'

Rina: 'Afro-Duits.'

Mario: 'Goeie.'

Eva: 'Integratie lukt alleen als er uitwisseling is. In de jaren negentig was dat er nauwelijks, weet ik uit ervaring. Het is nu iets beter, maar nog lang niet goed. Veel meer Duitsers zouden zich verantwoordelijk moeten voelen voor de integratie van vluchtelingen.'

Christopher: 'Er ontstaan nog steeds parallelle samenlevingen, stadsdelen waar alleen migranten wonen,waar geen Duits gesproken wordt. Daar gaat het mis.'

Rina: 'Waarom hebben niet meer Duitsers de afgelopen zestig jaar Turks geleerd? Het is de taal van de grootste minderheid in dit land.'

Christopher: 'Dat gaat toch veel te ver!'

Rina: 'Waarom? Waarom moeten alleen de immigranten hun best doen en wij niet?'

Migrant of geen migrant, de Duitse samenleving eist van mensen dat ze kwaliteit leveren, vinden ze alle vijf. Duitsland is een prestatiemaatschappij. En voldoe je niet aan die maatschappelijke norm, dan is het leven er niet zo prettig, weet Gabriela.

Gabriela: 'Mijn moeder heeft altijd hard gewerkt, maar heeft ook altijd financiële problemen. Ze verdient net te veel om een uitkering te krijgen. Politici scheppen altijd op over de verzorgingsstaat, maar als je net een euro te veel verdient ben je de klos.

'En dan komt het bureaucratiemonster, ik heb het afgelopen jaar kennis met hem gemaakt. Ik moest de kinderbijslag bij mijn moeder stopzetten en bewijzen dat ik vanwege haar kleine inkomen in aanmerking kom voor studiefinanciering.'

Christopher: 'Ik vind het correct dat mensen hun behoeftigheid eerst moeten bewijzen voor ze een uitkering of toeslag krijgen - het gaat om belastinggeld. Nauwkeurigheid is niet slecht.'

Mario: 'Maar mensen met een uitkering krijgen in Duitsland vaak het gevoel dat ze niks waard zijn. Wie om wat voor reden dan ook niet presteert, wordt door de maatschappij als verliezer behandeld.

'Denk eens aan de arrogantie van grote Duitse bedrijven, denk aan de hoogte van hun schulden. Zij moesten zich maar eens een poosje goed waardeloos voelen! Sorry, ik kan hier emotioneel over zijn. In die zin verbaast me het echt helemaal niet dat de AfD salonfähig is geworden.'

Mario Dziamski Beeld Daniel Rosenthal

Geen idealisme?

Op dat moment mengt de fotograaf zich in het gesprek. Daniel Rosenthal is zelf ook Duits, maar de enige aan tafel die ouder is dan 40. Hij mist de grote idealistische dromen van zijn generatie, zegt hij. Droomt de generatie Merkel niet van een eerlijkere maatschappij, een betere wereld?

Eva: 'Onze dromen zijn inderdaad niet revolutionair. Ze gaan niet over een verandering van de hele maatschappij, maar over een kleine niche: ons werk, onze directe leefomgeving.'

Mario: 'Misschien weten we ook te veel? Vroeger kon je dromen over ideeën en uitvindingen, nu zien we in een muisklik dat het al bestaat, of heel moeilijk te realiseren is. We zijn veel minder in positieve zin naïef dan voorgaande generaties.'

Gabriela: 'Inderdaad, naïviteit is verboden. Iedereen wil laten zien dat hij al wereldwijs is en niet meer te verrassen. Dat is een vorm van cynisme.'

Mario: 'Toch kun je niet zeggen dat we niet betrokken zijn: hier kiest iemand partij voor de EU, iemand voor de CDU, ik voor duurzaamheid... Maar misschien zijn we wel wat zakelijk, ja, wat meer van de realpolitik. Wat wil je anders, na twaalf jaar Merkel?'

Geboren in Portugal, verhuisde naar Hannover toen haar moeder een Duitse man had leren kennen. Ontwerper bij O'Neill. Studeerde mode-design. 'Angela Merkel bewijst dat je met hard werken veel kunt bereiken, ongeacht afkomst en geslacht.'

Geboren en opgegroeid in München, kind van een alleenstaande Poolse moeder. Student politicologie in Berlijn. In haar vrije tijd lid van een Poolse feministische groep. 'Angela Merkel is alomtegenwoordig, zonder dat je door hebt dat ze er is.'

Bestuurslid bij de Berlijnse tak van Junge Union (JU). Deed een beroepsopleiding tot bankmedewerker, studeert vanaf oktober economie, groeide op in Berlijn. 'Dat saaie van Angela Merkel vinden veel mensen wel charmant, in tijden van Trump en Brexit.'

34 jaar - Mario Dziamski
Strategisch analist bij de Deutsche Bahn, daarnaast oprichter van de Duitse tak van Rank a Brand, een van oorsprong Nederands platform dat de duurzaamheid van bedrijven onderzoekt. Opgegroeid in Neuruppin, toen nog DDR. 'Ik weet niet of Duitsland echt belangrijker is geworden in de wereld, Angela Merkel als persoonlijkheid is dat in elk geval wel.'

29 jaar - Eva Podgoršek
Kwam tijdens de Joegoslavië-oorlog als vluchteling naar Duitsland. Werkt nu als consultant bij een wetenschappelijke uitgeverij. In haar vrije tijd actief voor Pulse of Europe, die pro-Europese demonstraties organiseert. 'Merkel handelt altijd pas op het moment dat de gebeurtenissen haar inhalen. Dat vind ik irritant.'

30 jaar - Rina Troles-Lemke
Geboren in Portugal, verhuisde naar Hannover toen haar moeder een Duitse man had leren kennen. Ontwerper bij O'Neill. Studeerde mode-design. 'Angela Merkel bewijst dat je met hard werken veel kunt bereiken, ongeacht afkomst en geslacht.'

18 jaar - Gabriela Bertin
Geboren en opgegroeid in München, kind van een alleenstaande Poolse moeder. Student politicologie in Berlijn. In haar vrije tijd lid van een Poolse feministische groep. 'Angela Merkel is alomtegenwoordig, zonder dat je door hebt dat ze er is.'

21 jaar - Christopher Lawniczak
Bestuurslid bij de Berlijnse tak van Junge Union (JU). Deed een beroepsopleiding tot bankmedewerker, studeert vanaf oktober economie, groeide op in Berlijn. 'Dat saaie van Angela Merkel vinden veel mensen wel charmant, in tijden van Trump en Brexit.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden