Hoe Irma de ongemakkelijke verhoudingen in het Koninkrijk der Nederlanden blootlegt

Op Sint Maarten doet een verhaal de ronde over de nasleep van de verwoestende orkaan Luis in september 1995. Terwijl de bewoners na de ramp tevergeefs wachten op hulp van Nederland, openen de hotelbazen hun vrieskisten en delen het voedsel met de hongerige bevolking. Het zijn lokale ondernemers, van wie sommigen door Nederland worden beschouwd als maffiosi.

Minister Ronald Plasterk van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties staat de pers te woord op het Ministerie van Veiligheid en Justitie over de situatie op Sint-Maarten na orkaan Irma Beeld anp
Minister Ronald Plasterk van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties staat de pers te woord op het Ministerie van Veiligheid en Justitie over de situatie op Sint-Maarten na orkaan IrmaBeeld anp

Zulke momenten zijn cruciaal voor de relatie tussen het Caribische deel van het koninkrijk en het vasteland. De fundamentele vraag: hebben de Antillianen het gevoel dat Nederland hen echt bijstaat als de nood aan de man komt, of kunnen zij zich beter verlaten op de lokale kopstukken van soms twijfelachtig allooi?

In noodsituaties - toen met Luis en nu met de verwoestende orkaan Irma - komen de ongemakkelijke verhoudingen in het Koninkrijk der Nederlanden pijnlijk bloot te liggen. Een koninkrijk dat na het uiteenvallen van de Nederlandse Antillen in 2010 bestaat uit 4 autonome landen van ongelijksoortige grootte: Nederland met zijn 17 miljoen inwoners, en de veel kleinere landen Curaçao (160 duizend inwoners) Aruba (100 duizend) en Sint Maarten (40 duizend).

In Nederland moet premier Rutte op de vraag of 'de Nederlanders' na de orkaan zijn geëvacueerd uitleggen dat álle bewoners van Sint Maarten een Nederlands paspoort hebben. Op Sint Maarten hebben de lokale machthebbers de afgelopen jaren flink geageerd tegen de Nederlandse 'bemoeizucht' - bijvoorbeeld toen Nederland 55 rechercheurs stuurde om de corruptie aan te pakken. Sommigen zinspeelden op onafhankelijkheid.

Wrijvingen

En nu smeekt de bevolking om hulp uit Nederland.

'Wrijvingen zijn nu eenmaal een structureel onderdeel van de relatie tussen Nederland en de eilanden van de Nederlandse Antillen', zegt Joris Voorhoeve, verantwoordelijk minister ten tijde van de orkaan Luis. 'Daar weten ze hoe Nederland een schuldcomplex aan te praten. In Nederland zijn wij gewend dan rustig te blijven.'

Maar deze ramp biedt ook een kans om het koninkrijk weer betekenis te geven, zeggen mensen die zich betrokken voelen bij de eilanden. Om de oude reflexen opzij te zetten: het calimerocomplex waarin de eilanden kunnen schieten, het daarop volgende Nederlandse gemopper: we doen al zoveel voor hen, het is ook nooit genoeg.

Zou er bijvoorbeeld niet een permanente koninkrijkscommissie voor orkanen moeten worden opgericht - nu 3 Nederlandse gemeenten (Saba met 1.900 inwoners, St. Eustatius met 3.200 inwoners en, in mindere mate, Bonaire met 19 duizend inwoners) en 3 landen in het koninkrijk bijna jaarlijks met soms verwoestende natuurverschijnselen te kampen hebben?

Groot zijn de parallellen tussen de verhouding Nederland- Sint Maarten ten tijde van Luis en nu na Irma. 'Ook toen maakte Nederland zich grote zorgen over de integriteit van het bestuur', zegt hoogleraar postkoloniale geschiedenis Gert Oostindie. 'Toen was de houding van Nederland: we vertrouwen jullie de wederopbouw niet toe. In 1995 werd een wederopbouwcommissie ingesteld. Waarschijnlijk gaat nu hetzelfde gebeuren.'

Zo'n commissie is allerminst een garantie voor een snelle wederopbouw. Han Lammers, de inmiddels overleden voorzitter van de toenmalige commissie, klaagde over de Nederlandse bureaucratie die de werkzaamheden op Sint Maarten na Luis ernstig zou hebben vertraagd. De voortvarende opbouw van het Franse deel van het eiland maakte die klacht des te pijnlijker - ook al was Sint Maarten toen officieel nog geen apart land binnen het koninkrijk. 'Sint Martin was en is gewoon Frankrijk, - klaar', zegt Oostindie.

De toenmalige verantwoordelijk minister Voorhoeve weerspreekt, net als Oostindie, dat Nederland Sint Maarten na de orkaan Luis niet adequaat zou hebben geholpen. Voorhoeve: 'Er zijn toen tientallen miljoenen guldens besteed aan het herstel. Maar de zo kleine gemeenschap van Sint Maarten heeft structurele problemen met deugdelijk bestuur. Er is geen groot ambtelijk apparaat dat dingen kan voorbereiden. We moesten de aanvragen goed controleren. Dat botste met de wens van de parlementariërs daar die verwachtten dat wij een schip met geld gingen sturen.'

Franse aanpak

De toenmalige gevolmachtigd minister van de Nederlandse Antillen Carel de Haseth zegt dat hij na Luis door de Nederlandse regering werd betrokken bij het overleg. Nu zou de gevolmachtigd minister van Sint Maarten niet zijn uitgenodigd voor het overleg met Nederlandse ministers; een teken van wrijving.

'De manier waarop Nederland hulp biedt, is heel anders dan zoals Frankrijk dat doet', zegt De Haseth. 'De Fransen stuurden in 1995 meteen het Vreemdelingenlegioen. In Nederland moest alles gestructureerd en in overleg met de Tweede Kamer gebeuren. Dat kostte tijd. Nederland zei zo corruptie te willen voorkomen. Sint Maarten wilde zo snel mogelijk de ravage opruimen en het eiland weer op poten hebben. Daarbij waren de 40 miljoen euro die Nederland toen heeft besteed maar een fractie van de kosten, de rest heeft de lokale gemeenschap zelf opgehoest.'

Directeur Directie Operaties Defensie, generaal-majoor der Mariniers Richard Oppelaar, geeft een toelichting op de situatie op het door orkaan Irma getroffen eiland Sint-Maarten Beeld anp
Directeur Directie Operaties Defensie, generaal-majoor der Mariniers Richard Oppelaar, geeft een toelichting op de situatie op het door orkaan Irma getroffen eiland Sint-MaartenBeeld anp

De reacties na Irma zijn volgens De Haseth typerend voor de Nederlandse houding. 'Er wordt een beeld geschapen van Nederlandse militairen die alles doen, terwijl de bevolking met de armen over elkaar zit. Dan wordt heel trots vermeld dat er maar liefst één bulldozer wordt meegenomen om de ravage op te ruimen. Alsof dat zoden aan de dijk zet, alsof op het eiland zelf geen materieel aanwezig is.'

'De Fransen zijn veel beter voorbereid', zegt ook een Sint Maartense die vanwege haar functie niet met haar naam in de krant wil. 'Zij hebben tijdens het jaarlijkse orkaanseizoen extra mensen in de regio. Premier Marlin van Sint Maarten heeft vorige week bij Nederland aan de bel getrokken dat er een gevaarlijke storm aankwam. Daarop werd te licht gereageerd.'

De Nederlandse regering spreekt met klem tegen dat de voorbereiding gebrekkig was. Voorafgaand aan de ramp waren al extra Nederlandse militairen op de eilanden afgezet. In de buurt lagen schepen met proviand klaar. Binnen een dag is extra hulp ingevlogen.

De Sint Maartense hoopt niettemin dat door deze ramp het koninkrijk een onderwerp wordt op de formatietafel. 'Het is mooi om premier Rutte te horen zeggen dat ook de bewoners van Sint Maarten Nederlanders zijn. Nu is het moment om het koninkrijk der Nederlanden meer inhoud te geven.'

Lees meer over de nasleep van Irma op Sint Maarten

'Sint Maarten kan miljoenenschade orkaan Irma nooit alleen betalen.' Dit zegt voorzitter Raymond Gradus van het College financieel toezicht Curaçao en Sint Maarten (Cft). Deze instantie houdt toezicht op de overheidsfinanciën van beide eilanden. Sint Maarten is voor 80 procent afhankelijk van het toerisme.

Na de storm komen de plunderaars, ziet correspondent Kees Broere ter plaatse (+). Het zijn bange mensen, wier leven is weggeblazen en die niet weten wat de toekomst brengt.

Waarom was het eiland zo kwetsbaar voor de storm? Had Nederland niet eerder in actie moeten komen? Waarom de autonome status van Sint Maarten de noodhulp vanuit Nederland bemoeilijkt.

Premier Mark Rutte vindt niet dat Nederland meer had kunnen doen om de schade van orkaan Irma op Sint Maarten te beperken, zei hij na ministerieel beraad in het Nationaal Crisis Centrum.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden