Hoe inhumaan is het 'Alcatraz van Nederland'?

Het regime in de Extra Beveiligde Inrichting in Vught geldt als een van de strengste ter wereld. Moordenaar Lau Geeraets pleegde er eind april zelfmoord. Hij voelde zich er 'levend begraven'. Ook wetenschappers en raadslieden zetten vraagtekens of dit wel mag.

Exterieur Extra Beveiligde Inrichting (EBI) Vught.Beeld anp

'Ik moest mijn broek laten zakken en kniebuigingen maken. Zo controleren ze of je niks in je lichaamsholte smokkelt. Daarna werden mijn handen op mijn rug geboeid en ben ik naar het bezoekerskamertje gebracht. Daar zat ze, mijn moeder. In haar bijzijn moest ik mijn handen door een luikje steken. Mijn handboeien gingen af, het luikje klapte weer dicht en daarna mocht ik haar een hand geven. Eén hand. Geen kus, wat ik normaal altijd doe. Twee bewakers zaten ernaast om te verhinderen dat je elkaar aanraakt. Heel pijnlijk en vernederend. Daarna weer die boeien om, broek op je enkels en bukken. Ik wilde mijn moeder en mezelf die pijn besparen, dus heb ik nooit meer gebruikgemaakt van mijn recht op persoonlijk bezoek. Dan maar achter de glaswand. Dan legden we onze handen tegen het glas bij wijze van begroeting.'

Niemand is ooit ontsnapt

Martin Hilligers zat zes jaar in de Extra Beveiligde Inrichting (EBI) in Vught, het 'Alcatraz' van Nederland. Niemand is er ooit uit ontsnapt. Daarmee lijkt het doel bereikt: de EBI herbergt alle criminelen die vluchtgevaarlijk of extreem gevaarlijk voor de maatschappij zijn. Willem Holleeder zit er, huurmoordenaar Jesse R. en Mohammed B., die in 2004 op Theo van Gogh inhakte met een mes.

Eind april pleegde Lau Geeraets er zelfmoord, een dag nadat hij tot levenslang was veroordeeld voor een dubbele moord. Maandag werd hij gecremeerd. Het EBI-regime verdroeg hij niet, zegt zijn advocaat Marcel Heuvelmans. 'Lau zei: Ik voel me hier levend begraven.'

Onmenselijk?

Opnieuw rijst de vraag of het EBI-regime, dat geldt als een van de strengste detentieregimes ter wereld, 'onmenselijk' is, zoals gedetineerden en advocaten beweren. Het knutselwerkje van zijn 5-jarig zoontje werd Lau Geeraets afgenomen omdat lijm in de EBI is verboden. Foto's werden van de muur getrokken omdat hij ze niet op de juiste plek in zijn cel had opgehangen. Hij mocht zijn kind niet op schoot nemen - ook een jarig zoontje kan worden gebruikt om te ontsnappen, stelt de directie. Bezoek van kinderen is toch al lastig: bezoektijden zijn binnen schooltijd.

Alle bezoek aan de EBI wordt vooraf gescreend. Wie criminele antecedenten heeft, komt er niet in en mag niet worden gebeld. 'Daarmee vielen al mijn vrienden af', zegt Hilligers, die er zat voor onder meer gijzeling en moord. 'Zelfs mijn vader heeft criminele antecedenten. Daarom zei ik altijd dat ik mijn opa wilde bellen, die-en-die dag, zo-en-zo laat. Dan belde het personeel mijn opa's nummer, en nam mijn vader op. Héé opa! Hoe gaat het met je, zei ik dan. Mijn vader antwoordde: Goed, jongen. Met je opa gaat het goed. Je krijgt de groeten van oma.'

155 gevangenen

Sinds de oprichting in 1993 verbleven 155 gevangenen in de EBI, de laatste vijf jaar gemiddeld 7 tegelijkertijd. Iemand wordt niet snel toegelaten; de psychische last is zwaar, blijkt uit onderzoeken van de Inspectie Veiligheid en Justitie (2011) en het Wetenschappelijk Onderzoek en Documentatiecentrum (2013) van het ministerie van Justitie. EBI-gedetineerden lijden onder het totale gebrek aan contact met de buitenwereld. De mannen - er zijn nog nooit vrouwen geplaatst - verblijven in een 'prikkelarme' omgeving; ze zitten minimaal 21 uur per dag op cel, worden dagelijks een uur in een kooi gelucht en mogen een uur in de fitnessruimte of huiskamer, waar een tv staat. Er is geen werkprogramma of binnentuin. Hun post wordt tevoren gelezen en gescreend (wat ongeveer negen dagen duurt), gesprekken worden afgeluisterd, de mannen kunnen niet op het internet. Geluid draagt niet ver; contact tussen afdelingen is er niet. De eenzaamheid is 'fnuikend', stellen onderzoekers. Tegen de blinde muur rond het complex is groen geplant zodat de gevangenen kunnen zien welk seizoen het is.

'Het regime is ijzingwekkend', zei advocaat Max Moszkowicz senior over de EBI. 'Het maakt mensen bajesmaf. Een van mijn cliënten is er in een robot veranderd.'

Beeld David Rozing

In geblindeerd busje

Bezoekers worden eerst tien minuten in een geblindeerd busje over het terrein rondgereden voordat ze 'Unit 5' - de EBI - in mogen, zodat ze gedesoriënteerd zijn. Zij mogen geen sieraden, beugel-bh's, haarclips, ritssluitingen of metalen knopen dragen. Een wand van veiligheidsglas scheidt hen van degene voor wie ze komen. Zelfs geestelijk verzorgers, medici, sportinstructeurs en advocaten moeten hun werk achter een glaswand doen.

'Dat gaat veel te ver', zegt Geert-Jan Knoops, die samen met Marcel Heuvelmans de belangen van Lau Geeraets verdedigde. 'Ik moet soms blaadje voor blaadje het strafdossier tegen die glaswand houden. Een cliënt moet zich voorover buigen over een vastgeschroefd tafelblad om alles te kunnen lezen. Ik kan in de EBI niet op een gelijke wijze een strafzaak voorbereiden zoals in een huis van bewaring. Toen ik iemand bijstond bij het Joegoslavië-tribunaal, kon ik in de VN-gevangenis zelfs met de hoofdverdachte, oud-president Milosevic van Joegoslavië, gewoon koffiedrinken bij de koffieautomaat.'

Zelfmoord Lau Geeraets

Lau Geeraets bracht zichzelf eind april in de EBI in Vught om het leven met een overdosis slaappillen. Het is 'onbegrijpelijk' dat dit heeft kunnen gebeuren, zegt oud-gevangenisdirecteur Paul Koehorst. 'Daar heeft iemand niet goed opgelet. Pillen moeten altijd onder toezicht worden doorgeslikt. En als medicijnen oplosbaar zijn, worden ze in water opgelost aan de gedetineerde verstrekt, om het opsparen van slaappillen te voorkomen.'

Ook wanneer de slaapmiddelen in een hulpstuk voor apneu de EBI zijn binnengesmokkeld, zoals op de sociale media wordt beweerd, heeft iemand zijn werk niet goed gedaan, stelt Koehorst. 'Alle apparaten die de EBI binnenkomen, worden volledig uit elkaar geschroefd om de smokkel van middelen te voorkomen.'

Justitie onderzoekt bij de zelfmoord van Geeraets of de EBI verwijtbaar heeft gehandeld. De resultaten daarvan worden niet openbaar gemaakt. Geeraets kreeg op donderdag 23 april levenslang opgelegd voor het doodschieten van twee Marokkanen die zijn wietplantage probeerden te 'rippen'. De dag erna pleegde hij zelfmoord in zijn cel. De Raad voor de Strafrechtstoepassing oordeelde in januari dat hij naar een lichter regime moest, maar de EBI ging hiertegen in beroep. Geeraerts overleed voordat hierover uitspraak kon worden gedaan.

Afgeluisterd

In 2003 werd de Nederlandse overheid voor haar EBI-beleid veroordeeld door het Europees Hof voor de Rechten van de Mens - het veelvuldige boeien en visiteren, zelfs zonder dat er contact met derden is geweest, is in strijd met het verbod op 'vernederende en onmenselijke' behandeling.

Toch gebeurt dat nog steeds, zegt Knoops. 'Ik heb er geen moeite mee dat ik bij binnenkomst intensief word gefouilleerd. Maar dat maakt die glaswand overbodig. En als ik voor de strafzaak van mijn cliënt een deskundige inschakel, luistert de EBI het gesprek af. Dat is niet conform de rechten op een eerlijk proces.'

Cees H., bekend van de 'witwasdeal' met Fred Teeven, verbleef ruim zes jaar in de EBI. Hij vertelde onlangs in de Volkskrant dat zijn beide ouders tijdens zijn detentie overleden. 'Ik mocht niet naar hun begrafenis. Sterker, ik moest afscheid nemen van mijn moeder achter glas, op een brancard werd ze de gevangenis binnengebracht. Dat is onmenselijk.'

H., veroordeeld voor drugshandel, werd als vluchtgevaarlijk aangemerkt omdat hij in 1985 uit de Bijlmerbajes ontsnapte door de gracht over te zwemmen, en in 1994 een ontsnappingspoging deed nadat een bewaker touw, veiligheidshaken en semtex naar binnen had gesmokkeld.

Na deze mislukte uitbraakpoging werd H. naar de EBI verplaatst. Omdat gevangenisuitbraken in de jaren tachtig en negentig steeds vaker voorkwamen en gepaard gingen met gewelddadige gijzelingen, werd in 1993 in Vught de TEBI ingericht, de Tijdelijke Extra Beveiligde Inrichting. 'Die was nog erger dan de EBI', zegt Martin Kok, die er verbleef na veroordelingen voor afpersing, doodslag en twee keer moord. 'Het was allemaal ouwe troep, wij hadden bijvoorbeeld geen douche op cel, zoals nu. Twee keer per week mocht je onder begeleiding van bewakers douchen. Dat is geen feest.'

Volgens Kok zijn vooral de stilte en de eenzaamheid er voor velen ondraaglijk. 'Ik heb er grote, sterke kerels knettergek zien worden. Ik kon het zelf goed verdragen; ik kan juist niet tegen gewone gevangenissen, waar het altijd een takkeherrie is met gettoblasters en geschreeuw. In de EBI hoor je niks, nada. Maar daar moet je wel tegen kunnen.'

Isolement

Gevangenen zitten er gemiddeld anderhalf jaar in isolement, Mohammed B. verblijft er al bijna tien jaar. In 1995 rapporteerden geestelijk verzorgers dat de langdurige isolatie in dit nieuwe regime psychologische en lichamelijke klachten oplevert, 'zoals emotionele verwarring, verlies van realiteitsbesef, neurosen, slaapstoornissen, hoofdpijn, duizeligheid, lage bloeddruk en darmstoornissen'. Eerder concludeerde de afdeling Klinische Psychologie van de Vrije Universiteit dat het EBI-regime veelal leidt tot ernstige depressie. Onderzoekers van het WODC, die in opdracht van Justitie in 2013 het regime doorlichtten, werpen de vraag op of de lat voor het succes van de EBI niet te hoog ligt.

'Iedereen heeft er moeite met de eenzaamheid', zegt oud-directeur Paul Koehorst. 'Ik sprak er eens over met de Hakkelaar (Johan V., destijds leider van het drugskartel Octopus, red.), die zich erover beklaagde dat hij zijn vrouw en kinderen niet mocht aanraken. Dat vond hij onverdraaglijk. Ik snap dat, maar een systeem waarin je alles beheersbaar wilt houden, is zo sterk als de zwakste schakel. Dat strenge regime maakt juist dat de EBI een succes is.'

Twee keer vlogen gedetineerden elkaar op de luchtplaats in de haren. Martin Hilligers herinnert het zich nog goed: het was tijdens een duel Ajax-Feijenoord in 1999. De Turkse moordenaar Cemal Güclü en de Britse drugsbaron Curtis W. kregen ruzie in de kooi, waarbij de Brit Güclü zo hard schopte dat die met zijn hoofd tegen de betonnen pingpongtafel viel. 'Ze lieten hem heel lang bloedend liggen', zegt Hilligers. De bewakers durfden de luchtplaats pas te betreden nadat drie gevangenen deze één voor één via de sluis hadden verlaten. De Turk overleed in het ziekenhuis aan een gebroken schedel.

Beeld anp

Geweldsincidenten

In 2011 gebeurde iets soortgelijks: Theo van Goghs moordenaar Mohammed B. viel huurmoordenaar Jesse R. aan. De bewakers lieten medegedetineerde Eric Jan Q. toe tot de luchtplaats, die de kemphanen uit elkaar moest halen. Vijf onderzoekers oordeelden over deze geweldsincidenten dat het personeel 'moet trachten een levensbedreigende situatie te beëindigen'. En: 'De veiligheid van degenen die de overheid onder haar hoede heeft genomen, moet zwaar wegen'.

Die veiligheid, die in de eerste plaats geldt voor het personeel, is nog even streng. Wel ging de 'humaniteit' een steeds grotere rol spelen, zegt oud-directeur Koehorst. 'In de loop der tijd werden de ergste pijnpunten afgezwakt.' De gedachte dat in elke kinderluier semtex kon zitten, werd enigszins losgelaten. Bezoek mag worden omhelsd. Boven op het belrecht van twee keer 10 minuten per week mag een vader, conform zijn recht op contact met zijn kinderen, 'ouder-kind'-telefoongesprekken aanvragen. Gevisiteerd worden ze niet meer elke keer als ze hun cel verlaten, maar alleen als ze van de afdeling af zijn geweest, bijvoorbeeld voor bezoek of voor een rit naar de rechtbank.

Zowel Kok als Hilligers benadrukt dat hij door het personeel altijd correct is behandeld. 'Maar je kunt geen band opbouwen', zegt Hilligers. 'Ze zijn altijd met z'n tweeën, zodat je ze niet kunt omkopen. En je ziet ze altijd achter glas. Dat creëert wantrouwen.' Volgens Kok komen gedetineerden gebroken of juist nog geharder uit de EBI: 'Wat je niet breekt, maakt je sterker. Ik denk niet dat de overheid het regime daarvoor heeft bedoeld.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden