Interviews

Hoe inflatie de laagste inkomens nekt: ‘Ik eet twee keer per dag in plaats van drie’

Francisca Drijver (63): ‘Ik eet twee keer per dag in plaats van drie.’ Beeld Elisa Maenhout
Francisca Drijver (63): ‘Ik eet twee keer per dag in plaats van drie.’Beeld Elisa Maenhout

Energiemaatschappijen sloegen afgelopen week alarm. Zij zien dat een groeiend aantal huishoudens in de problemen komt door de almaar stijgende energieprijzen en overige inflatie. Wie zijn de mensen die door de bodem zakken?

Marieke de Ruiter en Freyan Bosma

Terwijl de terrassen vol zitten met spritz-sippende zonaanbidders en Schiphol opnieuw maatregelen heeft genomen om de drukte voor dit najaar te beperken, verkeert een deel van Nederland in crisis. Althans, dat stellen de energiemaatschappijen. Zij zien dat een groeiend aantal huishoudens niet meer in staat is de energierekeningen te betalen. Automatische afschrijvingen ketsen af en steeds meer energieafnemers belanden in een incassotraject.

Het was te verwachten na maanden van inflatie en verdubbelde gasprijzen, vindt voormalig lector armoede-interventies Roeland van Geuns. Ook vóór de energiecrisis had een op de drie huishoudens immers al moeite om rond te komen. Zij hadden een te kleine of helemaal geen financiële buffer. Dat wil zeggen: te weinig om in één keer een kapotte koelkast en wasmachine te kunnen vervangen. ‘Als de inflatie dan toeslaat en de lonen en uitkeringen op z’n best achteraf worden aangepast, is één en één twee.’

Het Nibud becijferde eerder al dat eenderde van de huishoudens worstelt met het rondkrijgen van de begroting. Met name minima zouden stukjes tekortkomen om de puzzel te leggen. Ook Van Geuns ziet dat de gestegen prijzen het hardst aankomen bij de lage inkomens, omdat een groter deel van hun inkomen opgaat aan energie en boodschappen. ‘Maar het raakt niet alle lage inkomens even hard. Wie met een vast energiecontract in de bijstand zit, heeft het mogelijk beter dan een middeninkomen met een variabel contract.’

Betalingsachterstanden

Hoewel de betalingsachterstanden altijd wat hoger zijn in augustus (vanwege de zomervakantie) en december (kerstcadeaus), vindt de lector de signalen van de energiemaatschappijen reden tot zorg. De energierekening is doorgaans namelijk niet de eerste die niet wordt betaald. ‘Dat is die voor de zorgverzekering. Want mensen weten dat ze altijd naar de huisarts kunnen, ook als ze de verzekering niet betaald hebben. Van de energierekening weten ze: als ik die niet betaal, dan word ik op termijn afgesloten.’

Dat de energierekening blijft liggen, kan dus betekenen dat sommige huishoudens al veel dieper in de problemen zitten dan gedacht. En dat terwijl de grootste klap nog moet komen: wie nu een nieuw energiecontract moet afsluiten, is volgens Gaslicht.com op jaarbasis bijna 6.500 euro kwijt aan gas en licht. Dat is 4.000 euro meer dan een jaar geleden, berekende Nu.nl.

Daar komt nog eens bij dat veel huishoudens, volgens lector schulden en incasso Nadja Jungmann van de Hogeschool Utrecht, al een schuld opbouwen zonder dat ze zich daarvan bewust zijn. Alleen al bij Vattenfall betaalt 40 procent van de klanten een te laag maandbedrag. Voor 200 duizend klanten is dit zelfs 200 euro te weinig in relatie tot het verbruik; zij kunnen een forse naheffing verwachten. Eneco en Essent herkennen dat beeld. ‘Dat zijn duizelingwekkende cijfers’, aldus Jungmann. ‘Onder de radar ontstaat er zo grote problematiek.’

De oplossing daarvoor is straks niet zomaar voorhanden, vreest zij. ‘Als je tot nu toe schulden had, bijvoorbeeld omdat je onhandig met geld was omgegaan, in scheiding lag of ziek was geworden, ging je naar de gemeente om schuldhulp aan te vragen’, zegt Jungmann. ‘Nu zegt de schuldhulpverlening: we kunnen je hierbij niet helpen. Want geen energiemaatschappij gaat jouw schuld kwijtschelden als al bekend is dat je de volgende rekening ook niet kunt betalen.’

Maatwerk van het kabinet

De experts zijn het dan ook roerend eens: om ernstige problemen te voorkomen, moet het kabinet ingrijpen. En dat moet een stuk efficiënter dan het eerder deed met de energietoeslag voor lage inkomens en de btw-verlaging op energie en brandstof. ‘Die energietoeslag is ook terechtgekomen bij mensen met vaste energiecontracten in goed geïsoleerde huizen’, aldus Jungmann. ‘En wat betreft die btw: wij hebben zonnepanelen op het dak. Over een heel jaar betaalden we een minimaal bedrag aan energie, ik had die btw-verlaging niet nodig.’

Hoe het dan wel moet? Van Geuns noemt het toverwoord maar weer eens: maatwerk. ‘Op z’n minst wil je een koppeling maken tussen de hoogte van de energierekening en het inkomen en op basis daarvan compenseren’, stelt hij. Dat zou betekenen dat energiemaatschappijen informatie moeten uitwisselen met de overheid, wat uiteraard zou stuiten op privacybezwaren. ‘Een idee zou zijn om te kijken of je die AVG-problemen via een noodwet kunt oplossen.’

Voor de hand liggender is wellicht een verhoging van het minimumloon, met daaraan gekoppeld de uitkeringen. Eerder zegde het kabinet al toe dit stapsgewijs te doen met 7 procent over vier jaar. Maar dat vindt Van Geuns onvoldoende. ‘7 procent staat gelijk aan 70 cent. Dat minimumloon moet op z’n minst 12 euro per uur zijn en volgens mij moeten we daar niet te lang mee wachten.’ Van Geuns zal nog even geduld moeten hebben: het kabinet is met reces en zal hoogstwaarschijnlijk niet voor Prinsjesdag met een besluit komen.

Angelique van den Heuvel werkt 32 uur in de kinderopvang

‘Ik verdien rond de 2.000 euro per maand. Tot voor kort kon ik daar prima van rondkomen. Ik kon boodschappen doen bij Albert Heijn zonder na te denken, eens per jaar op vakantie. Maar in december liep mijn energiecontract af. Eneco raadde me een variabel contract aan, omdat de gasprijzen in het voorjaar wel weer zouden dalen. Iedereen weet wat er toen is gebeurd: in plaats van 175 euro per maand betaal ik nu 300 euro.

‘Ik woon met twee kinderen in een sociale huurwoning op de hoek met energielabel G. In de winter is het hier steenkoud, met geluk 13 graden. Als je praat, komen de wolkjes uit je mond. Ik had gelukkig nog op tijd drie elektrische dekens gekocht, daarmee zitten we dan ’s avonds op de bank. Een keer moest mijn zoon voor het slapengaan nog iets lezen voor school. Toen ik bij hem ging kijken, lag hij met zijn handschoenen aan in bed. Dat deed mij het meeste pijn.

‘Ik gun iedereen in de bijstand die compensatie van 800 euro, maar waarom compenseert het kabinet niet op basis van energielabel? En wat mij echt verbaast, is de laksheid van de woningbouw. Ik woonde hier nog geen week en toen stond er al een aannemer voor de deur die de boel zou verduurzamen. Vier jaar later is het nog altijd niet gebeurd, en dan kregen we vanaf 1 juli wel 40 euro huurverhoging.

‘Ik probeer ondertussen op allerlei manieren te besparen. Om 9 uur gaat de Hoogvliet dicht, dus ik ga om kwart voor 9 boodschappen doen, want dan is alles afgeprijsd. In plaats van chips van Lays koop ik de pindaflips van 48 cent. Dat is niet heel erg. Maar als je dan hoort dat de energieprijzen vanaf december misschien weer verdubbelen, ben ik wel bang dat ik kopje onder ga.’

René van der Mark (52): ‘Het betalen van mijn rekeningen vreet de hele dag aan me.’ Beeld Elisa Maenhout
René van der Mark (52): ‘Het betalen van mijn rekeningen vreet de hele dag aan me.’Beeld Elisa Maenhout

René van der Mark (52) heeft een WIA-uitkering (IVA)

‘Om die oproep om de thermostaat op 19 graden te zetten, moest ik vreselijk lachen. Mijn kachel staat alleen aan wanneer mijn ouders langskomen. Met een contract van 80 euro per maand zijn mijn energiekosten laag. Als mijn contract volgend jaar afloopt, wordt het billenknijpen. Die energietoeslag van 800 euro is een druppel op een gloeiende plaat.

‘Ik voel nu vooral de doorberekende energiekosten. Vorig jaar kostten mijn boodschappen een tientje per dag, nu 25 euro. Voor mijn andijviestamppot vanavond heb ik toch aardappelen, melk en een stukje vlees nodig? Ik eet al jaren alleen ’s avonds, mijn thuiswonende dochter luncht wel.

‘Op mijn auto kan ik niet besparen. Die heb ik als chronisch zieke nodig om mee naar het ziekenhuis te rijden. Met sommige pillen stopte ik al wel. Mijn kat zou naar het asiel kunnen, maar die hoort bij ons gezin. Het betalen van mijn rekeningen vreet de hele dag aan me. Als het niet meer lukt, dan betaal ik niet. Ik kan toch geen ijzer met handen breken?’

Francisca Drijver (63) zit ruim dertig jaar in de bijstand

‘Ik zit vanwege een onbehandelbare hernia in de bak ‘hopeloze gevallen’ van de bijstand. In al die jaren ben ik kampioen touwtjes aan elkaar knopen geworden. Maar toen de energiecrisis uitbrak en ik aan de kassa het bedrag hoorde, ben ik me wel op z’n Rotterdams de pleuris geschrokken. Ik merk het vooral aan kaas en vlees. Ik ben geen vegetariër, maar je gaat er vanzelf minder van eten.

‘Ik heb een variabel energiecontract en betaal nu per maand 168 euro. Bang voor wat er komen gaat, ben ik niet. Er zijn altijd meer dingen die je jezelf kunt ontzeggen en prioriteiten die je lager kunt leggen. Een eerste levensbehoefte is voor iedereen anders. Ik eet twee keer per dag in plaats van drie en ik ga er niet dood van. Boodschappen doe ik al jaren bij de Lidl en naar de kapper ga ik pas als ik niks meer kan zien. Het is natuurlijk een trieste situatie, maar ik lul me er wel uit. Het is niet klagen, maar dragen.’

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden