Hoe - in hemelsnaam - worden de leden van de Eerste Kamer gekozen?

AMSTERDAM - Het gaat morgen om provinciale statenverkiezingen, maar de inzet is toch vooral de bewegingsruimte voor het kabinet-Rutte in de Eerste Kamer. Peilingen zeggen dat het erom zal spannen of Ruttes coalitie een meerderheid zal krijgen.

© anp

Maar juist in het geval van statenverkiezingen zijn die peilingen met veel onzekerheid omgeven. Dat heeft mede te maken met de vaagheid van die verkiezingen zelf. Stemmen we voor een provinciaal parlement of voor de Eerste Kamer? Bij de vorige statenverkiezingen, op 7 maart 2007, zei vijftig procent van de kiezers zich bij de keuze te heben laten leiden door de gewenste samenstelling van de Eerste Kamer. Zestien procent zei dat provinciale kwesties bepalend waren geweest.

Waar gaat het morgen formeel om? In twaalf provincies wordt het nieuwe parlement, de provinciale staten, gekozen. De in de Tweede Kamer vertegenwoordigde partijen doen in nagenoeg alle provincies mee (de SGP bijvoorbeeld niet in Groningen en Friesland) en dat geldt ook voor de nieuwe partij 50Plus van Jan Nagel. De PVV doet voor het eerst mee.

Bestuursobesitas

Er staan 566 statenzetels op het spel. Bij de vorige verkiezingen van 2007 waren dat er nog ruim 200 meer, maar de strijd tegen de ­'bestuursobesitas' is ook niet aan de provincies voorbij gegaan. Het inwonertal van de provincie bepaalt hoeveel statenzetels er zijn. In Gelderland doen de meeste partijen (14) mee, ook in alle andere provincies doet minstens één regionale partij mee.

Tot zover is het allemaal niet zo ingewikkeld. Dat wordt het wél als gekeken wordt naar hoe provinciale staten op 23 mei in beslotenheid de Eerste Kamer kiezen. Niet iedere statenzetel weegt even zwaar. Een stem van een Noord-Hollands statenlid (provincie met veel inwoners) telt zwaarder dan bijvoorbeeld die van een Limburgs statenlid.

Stemwaarde

Alles draait hierbij om de zogeheten 'stemwaarde'. Die waarde komt tot stand door het aantal inwoners van een provincie te delen door het honderdvoud van het aantal statenleden (zie graphic). Als voorbeeld: een stem van een Noord-Hollands statenlid had in 2007 een waarde van 628, van een Flevolands statenlid 96. Die waarde, vermenigvuldigd met het aantal stemmen dat op een partij is uitgebracht, leidt tot het stemcijfer. Dat wordt vervolgens gedeeld door de kiesdeler (som van alle provinciale stemcijfers, gedeeld door 75) en dát levert het beeld op wie die 75 senaatzetels mogen innemen.

'Je moet als eenvoudige kiezer wel erg van politiek houden, wil je dit allemaal begrijpen', zegt Kees Aarts, politicoloog aan de Universiteit Twente, gespecialiseerd in kiezersonderzoek.

Troost

Er is één troost voor die kiezer die in opperste vertwijfeling ('Wie zijn die mensen?') naar de kieslijsten kijkt. De leden van de provinciale staten zelf zijn in zekere zin nog beklagenswaardiger. Zij zijn 'stemvee'. Die 566 politici bepalen straks, bij getrapte verkiezing, wie er in de Eerste Kamer komt. Aarts: 'Hun opkomst is bij die Eerste Kamerverkiezingen 100 procent! Ze zullen wel moeten.' Lachend: 'En ze laten zich nog dirigeren ook.'

Ter verduidelijking: de op 2 maart gekozen VVD-statenleden worden uiteraard geacht om op VVD-kandidaten voor de Eerste Kamer te stemmen. Na 2 maart worden door de partijbureaus zekere berekeningen losgelaten op de precieze uitkomsten per provincie en kan het zo zijn dat ander stemgedrag beter is voor de restzetelverdeling in de Eerste Kamer.

Voorbeeld

Een fictief voorbeeld: als uit alle berekeningen blijkt dat de PvdA recht heeft op 9,2 zetels in de Eerste Kamer, dan wordt dat naar beneden afgerond. Een zielsverwante partij als GroenLinks zou aan die tweetiende genoeg kunnen hebben om de score van 7,4 zetels op te krikken naar 8 zetels. In dit voorbeeld zou het van belang kunnen zijn dat PvdA-statenleden, althans enkelen, niet op een kandidaat-senator van de eigen partij stemmen, maar op een van GroenLinks.

Statenleden zijn op 23 mei in zoverre 'stemvee' dat ze precies geïnstrueerd zijn door partijbureaus hoe te stemmen. Bij de vorige statenverkiezingen ging dat mis. Een Noord-Hollands statenlid van GroenLinks deed iets verkeerds en dat kostte de partij een senaatszetel.

© anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden