REPORTAGEOUDERENZORG

Hoe huisartsen nu de kwetsbare ouderen bellen: voor de makkelijke én heel moeilijke vragen

Nu veel ouderen alleen zitten, bellen artsen hun kwetsbare patiënten op om te vragen naar hun toestand en hun zorgwensen. Ook de grote vragen worden daarbij niet geschuwd.  

Mevrouw Derks (77) zit alleen thuis in haar appartement in Waddinxveen. Ze valt in een risicogroep omdat ze nierkanker heeft gehad.Beeld Jiri Büller

Er varen minder schepen op de Gouwe. Transport ligt stil, plezierbootjes zijn er niet in deze eerste mooie lentedagen. Zelfs die afleiding moet mevrouw Derks (77) nu missen. Vanuit haar appartement in Waddinxveen kijkt ze zo op het kanaal.

Bezoek komt de drempel ook al weken niet meer over. Alleen de thuiszorg komt nog, slechts drie keer per week – op mevrouw Derks’ initiatief overigens. Als oud-verpleegkundige schatte ze al snel in dat die ‘geweldige dames’ van thuiszorgorganisatie de Vierstroom meer hebben te doen, en elke dag douchen is niet per se nodig.

Sinds vorige week woensdag is ze nauwelijks meer buiten geweest: alleen even snel, toen de winkels leeg waren, naar de bakker en naar de slager. Daar verkopen ze maaltijden die ze per 100 gram kan afrekenen. Handig, nu alle bezorgtijden van de Albert Heijn voor de komende weken vol zitten. Toen vorige week het wc-papier en de koffie op dreigden te raken, gooide haar zoon die voor haar op het balkon.

Mevrouw Derks woont alleen sinds haar man vorig jaar na een zwaar ziekbed overleed. Zelf is ze kwetsbaar door wat nierkanker haar tien jaar geleden heeft aangedaan, dus nu het coronavirus de wereld teistert is binnenblijven de enige optie. Met die eenzaamheid heeft ze ‘toch wel veel moeite’. Al wil ze niet klagen. ‘Mijn drie zoons bellen elke dag, ik skype met mijn kleinkinderen. Mijn geest is nog helder. Ik lees uitgebreid de krant, maak sudoku’s.’

En de hele dag staat de televisie aan. ‘Om 7 uur zet ik WNL al aan, kijken wat er nu weer is gebeurd. Dat moet ik eigenlijk ook niet doen. Ik denk alleen nog maar aan corona.’

Eenzaam en angstig

Zoals mevrouw Derks zijn er honderdduizenden ouderen. Van alle 65-plussers geldt 10 procent als kwetsbaar, van alle 75-plussers is dat 25 procent. Het zijn mensen bij wie een eenvoudig verkoudheidsvirus ‘al een heel grote impact kan hebben’, zegt Bianca Buurman, hoogleraar acute ouderenzorg aan het Amsterdam UMC. ‘Hun lichaam heeft de veerkracht niet meer om kleine verstoringen op te vangen.’ Van alle 70-plussers die in een acute situatie op de intensive care terecht komen, is de helft binnen een half jaar overleden. En dat onder normale omstandigheden, wanneer een ic-opname gemiddeld tien dagen duurt. Laat staan als er zoiets heftigs als het coronavirus voorbijkomt, waarbij mensen wekenlang beademd op een ic-bed moeten liggen en elke dag 2 tot 3 procent van hun spiermassa verliezen.

Die wetenschap maakt ouderen eenzaam en angstig, merkt Natalie Schoonderwoerd, wijkverpleegkundige bij de Vierstroom in Waddinxveen. Er zijn er veel die de hele dag niemand zien nu kinderen en kleinkinderen uit de buurt moeten blijven en alle dagbesteding is afgelast. Voor de verpleeghuizen en voor de ziekenhuizen maken klassen tekeningen, zijn er initiatieven om de dagelijkse sleur te doorbreken, ‘maar achter de voordeur heb je dat niet. Terwijl elk klein beetje afleiding meegenomen is.’

En het brengt nieuwe gezondheidsrisico’s met zich mee: ‘Ze bewegen minder, komen niet meer buiten, ze missen vitamines.’

Kwetsbaarheid vaststellen 

Hoogleraar Buurman publiceerde deze week daarom een artikel, samen met drie collega’s, waarin ze voor zorgverleners het belang benadrukte om contact op te nemen met de ouderen uit hun praktijk. Om hun kwetsbaarheid vast te stellen, maar juist ook om te vragen wat hun wensen zouden zijn als zij door het virus zouden worden getroffen. Welke activiteiten zijn voor mensen belangrijk? Willen zij gereanimeerd of beademd worden? Willen zij überhaupt naar het ziekenhuis? En hoe zou de palliatieve zorg eruit moeten zien?

‘Veel huisartsenpraktijken hebben die informatie van hun kwetsbare ouderen al’, zegt Buurman, ‘maar als dit een jaar geleden is besproken, is die informatie alweer verouderd.’ Het probleem is dat je gesprekken over zulke gevoelige kwesties het liefst niet over de telefoon doet. ‘Nabijheid is belangrijk bij dit soort zware onderwerpen, maar langsgaan is nu eigenlijk geen optie.’ En daarbij, geeft ook Buurman toe, ‘weten we eigenlijk niet of zo’n gesprek de angst verder zal aanwakkeren.’

Het gaat erom de juiste toon te vinden, aan te voelen hoe ver je kunt gaan, uit de geluiden te kunnen opmaken of een vraag impertinent of juist gewenst is. Buurman: ‘Verreweg de meeste ouderen hebben hier ideeën over, het is heus niet zo dat ze er nooit over hebben nagedacht. Uit onderzoek dat wij hebben gedaan naar de behandelvoorkeuren van ouderen blijkt dat ze niet verrast zijn over dit soort vragen.’ Al blijft maatwerk het toverwoord.

‘Net Sinterklaas’

Als dat ergens duidelijk wordt, is dat in Den Haag. Een stad waarin het oversteken van een wijkgrens het binnengaan van een andere wereld kan betekenen.

Op gezondheidscentrum de Koning, midden in de multiculturele Schilderswijk belt praktijkverpleegkundige Karin Drijkoningen al sinds vorige week dinsdag in een raamloos kamertje alle kwetsbare ouderen die ze onder haar hoede heeft. Op haar lijsten staan 143 patiënten, van wie er inmiddels 110 geel zijn gearceerd. Met hen is al contact geweest.

Als ze belt (‘Hallo! Je spreekt met Karin van de huisarts’) voelt ze zich ‘net Sinterklaas’. ‘De mensen zijn zo blij als ik bel. Ze kennen mij en ik kan ze geruststellen, ze vertellen dat ze mij of de huisarts altijd kunnen bereiken.’ Haar gesprekken gaan op moederlijke toon, met veel ‘olala’s’ als teken van medeleven, en met welgemeende boodschappen als ‘pas goed op je moedertje en je vader en op jezelf’.

Corona-achtige klachten heeft ze niet teruggehoord, wel dat mensen zich strikt aan de opgelegde maatregelen houden. ‘Ook de groepen mannen voor de koffiehuizen zijn verdwenen.’ Wat scheelt: veel van de ouderen in de Schilderswijk kwamen toch al amper buiten; even een boodschapje doen, op een bankje zitten buiten, dat was het wel. Verwacht hier geen opa’s en oma’s met een dierentuinabonnement.

Ook opvallend: ‘De draagkracht van de wijk is enorm.’ Het plaatselijke buurtcentrum biedt ouderen hulp bij boodschappen of het leveren van maaltijden. Drijkoningen: ‘Van de 110 mensen die ik heb gesproken, hadden daar maar vier behoefte aan.’ Kinderen verhuizen in de Schilderswijk nooit ver weg, en ook al ‘zitten ze met twee volwassen en vijf kinderen van wie er eentje gedragsproblemen heeft op een tweekamerappartement, voor hun vader en moeder staan ze altijd klaar.’

Maar wat in de Schilderswijk dan weer een stuk lastiger is: de ingewikkeldste vragen stellen, over reanimatie of de laatste levensfase. ‘Dat past totaal niet in de cultuur van de wijk. Het is nauwelijks bespreekbaar te maken hoe de mensen daarin staan.’ Bovendien is er vaak sprake van een taalbarrière; dan verloopt het contact over de telefoon via de kinderen, die hier ook nog nooit met hun ouders over hebben gesproken.

Huisartsen Marije Dieudonné en Sigrid Bregman en praktijkverpleegkundige Karin Drijkoningen in het gezondheidscentrum in de SchilderswijkBeeld Jiri Büller

Vragen stellen

Vijf kilometer verderop, in Houtwijk, is de situatie heel anders. Dit is een sterk vergrijsde wijk, met hoofdzakelijk inwoners van Nederlandse afkomst, die grosso modo een minder sterk sociaal netwerk hebben. Een wijk waar de in ouderenzorg gespecialiseerde huisarts Marije Dieudonné een cursus valpreventie voor ouderen had opgezet. Om het aantal valongevallen te verminderen uiteraard, maar juist ook om eenzame ouderen hun huizen uit te krijgen. Iedereen enthousiast, de aanmeldingen stroomden binnen, maar ook die cursus gaat nu niet door.

Dieudonné: ‘Die halen we later natuurlijk wel in, maar ik vraag me echt af wie van de mensen die zich hadden ingeschreven er straks alsnog aan mee kunnen doen. Daar maak ik me zorgen over.’

In Houtwijk is het makkelijker om met ouderen het gesprek aan te gaan over de wensen bij en de gevolgen van een coronabesmetting, zegt Dieudonné. ‘We leren van Brabant, waar artsen niet op tijd de juiste vragen hebben kunnen stellen. Terwijl het zo belangrijk is dat de wensen van patiënten staan opgeschreven, zodat ook wanneer zij in de avond of in het weekend ziek worden, bij alle zorgverleners duidelijk is hoe zij over reanimatie en beademing denken. En of ze eigenlijk wel naar het ziekenhuis willen.’

Wij kennen onze patiënten, zegt Dieudonné, wij weten bij wie we hoe ver kunnen gaan. ‘Het gaat niet om de harde vragen: hoe denkt u over de ic of over beademing. Het gaat veel meer om de vraag: wat zijn uw wensen voor het laatste stuk? De ervaring is: ouderen vinden het prettig hierover gebeld te worden, ze waarderen de aandacht.’ En, wil ze bij wijze van oproep nog wel kwijt, patiënten kunnen hier ook altijd zelf de huisarts over bellen.

Wensen nakomen

Er is wel iets waar ze mee worstelt, waar bijna alle huisartsen mee worstelen op dit moment. Kan zij de wensen van haar kwetsbaarste patiënten wel nakomen? Als zij straks onverhoopt door het virus worden getroffen, en hun gezondheidssituatie verslechtert zo drastisch dat ze thuis palliatieve zorg nodig hebben, kan de huisarts dat dan wel bieden?

Nee, vreest Marike de Meij, huisarts in Amsterdam en lid van het Team Ondersteunende en Palliatieve Zorg van ziekenhuis OLVG. Palliatieve zorg is intensieve zorg, waarbij de huisarts of de thuiszorg meerdere keren per dag langs moet komen. En elke keer moeten zij – tijdrovend – hun beschermende kleding aan en uit doen, als die al voorhanden is. Als de stroom patiënten verder toeneemt, wat zeker zal gaan gebeuren, dan is goede palliatieve zorg thuis mogelijk niet meer te organiseren.

Daarom worden nu in het hele land afdelingen en hospices voor stervende coronapatiënten opgezet. De Meij is verantwoordelijk voor die in het OLVG. Er zijn voorlopig acht bedden beschikbaar. ‘Een aparte unit met éénpersoonskamers, waar één of twee bezoekers mogen komen.’ Op intensive cares en op de gewone verpleegafdelingen is in veel ziekenhuizen bezoek nu helemaal verboden.

Het gruwelijkste van alles is, vindt De Meij, dat patiënten nu alleen overlijden. ‘Dat nabestaanden geen afscheid kunnen nemen, vind ik onmenselijk. Dat gaat heel erg tegen het idee in van wat goede palliatieve zorg is. Afscheid nemen is ontzettend belangrijk. Nog even bij elkaar zijn, nog iets kunnen zeggen, gewoon kunnen waken. Het zijn de rituelen waar ook mensen zonder religie enorm veel belang aan hechten.’

Huisarts Dieudonné is vol lof over hoe er nu in Den Haag wordt nagedacht over speciale coronahotels, maar het stuit haar tegelijkertijd tegen de borst. ‘Als de nood straks zo hoog is, is het fijn dat zo’n mogelijkheid er is. Maar het liefst zou ik patiënten begeleiden zoals ik dat gewend ben te doen. Als je er zoveel jaar voor mensen bent geweest, wil je er dat laatste stukje ook voor ze zijn.’

Mevrouw Derks in Waddinxveen is duidelijk over haar wensen, die heeft ze haar zoons ook verteld. ‘Ik heb na mijn nierkanker tien jaar extra gekregen, het laatste jaar was dankzij immuuntherapie een onverwacht cadeau. Als het virus mij nu overkomt, is het mijn tijd geweest. Maar ik zou het verschrikkelijk vinden als ik alleen zou komen te overlijden.’

In dit dossier leest u de laatste ontwikkelingen en alles wat u verder moet weten over het coronavirus.

Zal het speciaal gezant Feike Sijbesma lukken voor elke snotteraar een coronatest te regelen?
Het kabinet heeft Feike Sijbesma aangesteld als coronagezant. De voormalig DSM-topman moet voor elkaar krijgen dat Nederlanders getest kunnen worden op het virus.

De les van Wuhan: test, test en isoleer besmette personen gezamenlijk
In Wuhan weten ze: met een lockdown, zelfs een intelligente, ga je het coronavirus niet verslaan. Besmette personen gezamenlijk isoleren in sporthallen is de remedie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden