RECONSTRUCTIE

Hoe Houben de restauratie van de New York Public Library binnenhaalde

De Nederlandse architect Francine Houben kreeg onlangs de prestigieuze opdracht om de New York Public Library onder handen te nemen. Hoe is haar dat gelukt?

New York Public Library.Beeld Getty Images/Lonely Planet Images

Toen ze hoorde dat sterarchitect Norman Foster in New York het bos was ingestuurd, dacht Francine Houben, directeur van het architectenbureau Mecanoo uit Delft: en nu ik. Ze was ervan overtuigd dat ze het anders, beter zou kunnen doen: 'Nu ja', grijnst ze, 'ik dacht wel: ze moeten mij hebben.'

'Er is geen project dat op dit ogenblik belangrijker is voor de identiteit van New York', schreef de redacteur architectuur van The New York Times al in 2008. De discussie over een reusachtige renovatie - geschatte kosten 300 miljoen dollar - van de beroemde New York Public Library (NYPL) aan Fifth Avenue kent een lange geschiedenis. New Yorkers praten in verheven termen over het gebouw uit 1911: 'Glorieus toonbeeld van burgerlijke architectuur in Amerika', 'tempel van de hoogste democratische idealen van de stad'. Van dat soort superlatieven.

Woensdagavond werd Houben door de raad van toezicht, waarin meer dan zestig celebrity's uit de stad elkaar beloeren, unaniem uitverkoren als de architect aan wie ze het hypergevoelige project toevertrouwen. Hoe heeft ze dat voor elkaar gekregen?

Delft, 17 september. Francine Houben heeft net gehoord dat ze de NYPL mag renoveren.Beeld Daniel Cohen

Renovatie

Eerst wat eraan vooraf ging: een kolossale controverse, die de culturele voorhoede van de stad in zijn greep had en uitgevochten werd met passie en bitterheid. In 2012 lag er een plan: de nevenvestiging van de bibliotheek aan de overkant van Fifth Avenue zou worden gesloten, twee miljoen boeken op de ondergrondse, kilometers lange boekenplanken in het hoofdgebouw zouden worden overgebracht naar een opslag in New Jersey. En Norman Foster, gelauwerde naam uit de top van de architectuur, zou de renovatie ter hand nemen.

Een paar honderd wetenschappers en schrijvers, onder wie Salman Rushdie en Mario Vargas Llosa schoten in de kolere. In een petitie drukten ze hun angstzweet uit voor popularisering van hun bibliotheek: Reebok-sportschoenen zouden hun vieze vegen achterlaten op de marmeren vloeren, dvd's van de tv-serie Downton Abbey zouden ruimschoots voorhanden zijn, maar het zou eindeloos lang wachten worden op de Portugese vertaling van Flaubert.

Maar het allerergste was de komst van Foster. Waarom een patser en niet een getalenteerde New Yorkse architect die misschien wat minder bekend is, maar het verdient een carrière op te bouwen? The New York Times schreef: 'Het is niet eens het einde van het zuivere leren dat we moeten vrezen, maar de dood van bescheidenheid.'

Schetsje New York Public Library door Francine Houben.Beeld Mecanoo

Las Vegas

De mooiste, de meest vernietigende kritiek kwam van Michael Kimmelman, cultuurpaus van de krant. Foster had een plan neergelegd om het monumentale gebouw aan de achterzijde, naar Bryant Park toe, open te werken. Kimmelman: 'Het ontwerp heeft de elegantie en de gedistingeerdheid van een winkelcentrum in een buitenwijk.' Hij zag 'een eigenaardig, verkrampt, banaal samenraapsel van verdiepingen' en een atrium dat met zijn gekrulde trap 'nog het best geschikt was voor een hotel in Las Vegas'.

In mei 2014 stierf het plan zijn dood, het was een afgang voor directie en raad van toezicht. Foster kon inpakken, met medeneming van een vergoeding van 9 miljoen dollar, dat wel. En in Delft dacht Francine Houben: en nu ik.

Begin februari is ze al gaan kijken. Ze wist toen niet met zekerheid dat het om de bibliotheek ging, ze vermoedde het. 'Ik dacht: het kan niet anders.' Ze was benaderd door een agent, een tussenpersoon: of Mecanoo geïnteresseerd zou zijn in de renovatie van een 'institutional building' in New York. Dat was alles wat ze te horen kreeg.

Ze was toch al vaak in Amerika, in Boston en vooral in Washington waar Mecanoo aan een nieuw leven werkt voor de Martin Luther King jr. Memorial bibliotheek, eind jaren zestig gebouwd door Mies van der Rohe. Met een medewerker nam ze haar intrek in het Andaz hotel aan Fifth Avenue, recht tegenover de trappen en de leeuwen van het vlaggenschip van NYPL.

Vluchtige schetsen vanJohnShaw Billings (de eerste directeur van NYPL) en Francine Houben.

Dogmatiek in de bieb

Francine Houben: ‘Ik heb ook in New York weer gemerkt dat de intellectuele elite geen goed beeld heeft van wat zich afspeelt in een bibliotheek. Ik ben bij discussies onder bestuurders, wetenschappers en schrijvers. Moet een boek niet van papier zijn, is dan hun vraag. Joh, denk ik dan, we hebben e-books en we hebben papieren boeken. Het zijn dogmatische discussies. Omdat die elite zelf niet meer in bibliotheken komt, is men blijven steken in de bibliotheek van zijn jeugd.’

Scrupuleus te werk

De leiding van NYPL had een jaar geleden een longlist van 64 bureaus. Door de maanden heen ging dat aantal naar 24, toen naar 8, naar 4, naar 2, naar Mecanoo. Directie en raad van toezicht gingen uiterst scrupuleus te werk. Er was het besef dat men zich een tweede echec na de ondergang van het Fosterplan niet kon permitteren. Directeur Tony Marx placht te zeggen: 'Failure is not an option.'

Houben: 'We hebben vier dagen in het Andaz hotel gezeten. Ik heb alles gefotografeerd. De Mid-Manhattan Library aan de ene kant van de straat, het beaux arts-gebouw daar tegenover. 's Ochtends, 's middags, 's avonds. Wat voor gebouw is het, hoe valt het licht? Je leert de plek heel goed kennen.'

Haar werkwijze is die van een verkenner. Daarmee begint het. Voeten op de grond, camera in de aanslag en dan maar lopen en kijken. Het is een processie die ze eindeloos herhaalt, totdat ze weet wat ze van de plek moet vinden. Dat bijvoorbeeld beide bibliotheken, het vlaggeschip aan de ene kant van Fifth Avenue en het afgetrapte gebouw aan de overzijde naar de maatstaven van een eigentijdse bibliotheek niet erg toegankelijk zijn. En dat het misschien een goed idee zou kunnen zijn die dooie zijgevels aan 39th Street tot leven te wekken door een soort verticale tuin aan te leggen en ramen aan te brengen in de muren.

Op 2 augustus schreef ze vanuit New York: 'Waarschijnlijk bij de laatste twee. Wellicht favoriet. Ze komen naar nl en uk om ons werk te zien.'

Selfie met Francine Houben. Op de achtergrond de NYPL.

Uitdaging

Houben: 'Ik heb er vanaf het begin in geloofd. Ik weet dat er een automatisme is om dit soort spraakmakende opdrachten aan de Norman Fosters en de Renzo Piano's te geven.' (Van Foster is onder meer de koepel op het Rijksdaggebouw in Berlijn, Piano tekende voor Centre Pompidou in Parijs en het Nemo in Amsterdam.) Houben: 'Voor de tussenpersonen die adviseren, is dat ook safe natuurlijk. We hebben in elke fase onze uiterste best gedaan, we hebben de race volgehouden van begin tot het eind.' Ze noemt het 'uitdagend om ertussen te komen'. Ze was destijds graag in aanmerking gekomen voor de renovatie van het Rijksmuseum. 'Ik zat niet bij het rijtje namen. Op een bepaalde manier heeft het mij enorm geholpen: het heeft mij gedwongen opdrachten in het buitenland te gaan zoeken.' Bijna verlegen: 'Ik heb wel ambities, hè?'

De renovatie van de New Yorkse bibliotheek is totaal en reikt tot de pennenbakjes. Vooral moet er meer ruimte komen voor publiek, met veel werkplekken, en voor tentoonstellingen en voor een aangenaam verblijf. Ook moet een campus-achtige verbinding worden gelegd met de vooralsnog deprimerende nevenvestiging, de Mid-Manhattan Library aan de overzijde van Fifth Avenue.

De bibliotheek is in 1897 opgericht; de eerste bibliothecaris was een man die John Shaw Billings heette. Houben: 'Zijn schema was based on books. Ik maak een schema based on people. Dit zijn gebouwen uit een tijd dat men niet aan publiek dacht. Wij gaan de bibliotheek toegankelijker maken. A people's palace, dat wordt het.'

Grafkelder

Niet altijd verkeerde de NYPL in glorie. Eind jaren zeventig, begin jaren tachtig dreigde de financiële ineenstorting. Het marmer in het gebouw aan Fifth Avenue zag er goor uit, in de meeste kroonluchters brandden nog slechts twee of drie lampjes. Brooke Astor, vermaard filantroop en lid van de beau monde van New York had 5 miljoen aangedragen om het onheil van ondergang af te wenden. The New York Review of Books schreef dat de bibliotheek de geur van een grafkelder verspreidde. Brooke Astor gaf nog eens 10 miljoen, wat voor die tijd, begin jaren tachtig, een enorm bedrag was. Belangrijker was dat ze schatrijke figuren meebracht uit haar netwerk. De bibliotheek organiseerde galadiners; tafels gingen weg voor 10duizend dollar; veel geld misschien, maar je zat slechts meters verwijderd van beroemdheden als Norman Mailer en Jacky Kennedy Onassis. De diners raakten al snel overtekend. Duidelijk was dat wie doneerde, werd voorgetrokken. De New York Public Library werd een plek die je als socialite niet kon overslaan.

'Een goed gevoel'

Op 22 augustus schreef ze: 'Tony Marx, president NYPL, rondgeleid hier in NL. Ik heb een goed gevoel. Spreek op 9 sept trustees weer in NY. Grote kans dat we het worden. Be prepared. Cool hè.'

In de zomer sprak ze voor de eerste keer met een delegatie uit de raad van toezicht en een aantal stafleden. Op woensdag 9 september moest ze voor de tweede keer verschijnen. Het kwam erop aan. Was ze zenuwachtig? 'We waren met z'n allen super gefocust.'

Ze hadden zitten trainen op het kantoor van Mecanoo in Washington. Een toegewijde vertrouweling had de doopceel gelicht van de raadsleden die ze in de gaten moest houden. Over voorzitter Evan Chesler: 'Echte NY'er, cum laude jurist, brede belangstelling, óók history and russian studies. Bescheiden rol in de besprekingen, achteraf is hij bepalend'. Dringende adviezen kreeg ze mee, in de sfeer van: 'Vraag veel aan x; typisch iemand die zich anders miskend voelt'. Of: 'Krijg haar aan jullie zijde; zij is een belangrijke steunpilaar voor de voorzitter'.

Het gebouw als icoon

Hieronder vier films waarin de bieb een rol speelt.

Spider-Man, 2002.
Sex and the City, 2008.

Cultuur en politiek

In de raad van toezicht van de NYPL zitten gevestigde namen uit de wereld van cultuur en politiek. David Remnick bijvoorbeeld, de hoofdredacteur van The New Yorker. George Stephanopoulos zit in de raad, hij is presentator voor ABC News en voormalig persoonlijk adviseur van president Clinton. Er is Robert Liberman, de voorzitter van de bouwcommissie, onberekenbare man. Rijk geworden in het onroerend goed, een echte conservatieve New Yorker en als zodanig een buitenbeentje in het overwegend liberale gezelschap.

Stephen A. Schwarzman Building is sinds 2008 de officiële naam van de bibliotheek. Vernoemd naar meneer Schwarzman die 100 miljoen ter beschikking stelde als zijn bijdrage aan de renovatie. Hij is oprichter en CEO van de Blackstone Group en bekwaam in financiële transacties. Zijn persoonlijk vermogen wordt door Forbes op een kleine 13 miljard dollar geschat. Toen hij 60 werd, gaf hij een partijtje waar Rod Stewart een optreden verzorgde van een half uur. Naar verluidt ontving Stewart een vergoeding van 1 miljoen dollar.

Een bont en machtig gezelschap is de raad, van meer dan zestig beroemdheden. Ze hebben een sterk ontwikkeld ego gemeen; zeker een aantal van hen is geneigd om in alle bescheidenheid de eigen visie op de toekomst van de bibliotheek als de beste te beschouwen. The New York Times beschreef in 2012 de positie van directeur Tony Marx. Hij studeerde in Harvard en Princeton. Maar toch: 'Het is zijn baan om te glimlachen en vriendelijk te knikken naar de zakenlui in zijn bestuur.'

The Day After Tomorrow, 2004.
Ghostbusters, 1984.

Chic gekleed

Op donderdag 10 september, de dag na de vuurproef, schreef een vrolijke Francine Houben: 'Je moet je goed kleden hier! Je wordt geheel geobserveerd. Was op chic gegaan. Lanvin jasje, maxmara broek, Dutch design schoenen, de gouden ketting van mijn moeder, lipstick.'

Nu zegt ze: 'Ik voelde me comfortabel. Ik ken New York redelijk goed. Ik heb er altijd een jaar met de kinderen willen wonen, het kwam er niet van. Ik denk dat nu de tijd is aangebroken om dat voornemen maar eens uit te voeren. Eigenlijk klopt het gewoon in mijn leven.' Ze heeft beloofd dat ze gedurende het ontwerpproces, dat zeker een jaar zal duren, een appartement neemt in New York. Wat betekent deze opdracht voor haar en voor Mecanoo? 'Een grote kroon op een kroonjaar. Ik ben 60 geworden, ons bureau bestaat 30 jaar, ik krijg eind november de Prins Bernhard Cultuurfondsprijs. En dan dit er nog eens bij, de bibliotheek der bibliotheken.'

Ziet ze niet op tegen nieuwe controverses en woeste discussies? 'Dat ben ik gewend, daar kan ik mee omgaan. Of het nu om de bibliotheek in Birmingham gaat of het zalencomplex dat we bouwen in Taiwan, het gaat elke keer om de belangrijkste of bijna belangrijkste gebouwen voor een stad of een land. Er moet altijd met gebruikers worden gediscussieerd. Nou, dat kan ik goed, dat kunnen wij als Mecanoo heel goed.

'Een publiek gebouw herstellen of oprichten, iets moois ervan maken, en het dan weer terug te geven aan het publiek - dat vind ik het mooiste van mijn vak. De bibliotheek van New York is heel sterk iets van de bevolking, het wordt aan jou toevertrouwd, het gaat door jouw hoofd en handen. En dan geef je het terug. Als het goed is, krijgen mensen dan iets terug dat gelukkiger maakt, waarvan ze meer kunnen genieten dan voorheen.'

Francine Houben.Beeld Daniel Cohen
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden