Hoe Hollands Glorie onderging

Al jaren geleden drong de Noorse aandeelhouder Torstein Hagen aan op een grootscheepse herstructurering van Nedlloyd. Hagen werd weggezet als een 'raider'....

HET IS dinsdag 15 december 1987. De beurs van Amsterdam verwerkt de naweeën van de crash die twee maanden eerder heeft plaatsgevonden. Onverwacht deelt commissaris voor de notering Piet van Outersterp mee dat de handel in het fonds Nedlloyd 48 uur wordt opgeschort.

Waarom blijft onduidelijk. In 1970 uit vier rederijen ontstaan en elf jaar later gefuseerd met een vijfde is Nedlloyd een van de gerenommeerde beursbedrijven. Het concern is druk bezig te expanderen in andere middelen van vervoer dan die over de zee: Nedlloyd is op grote schaal ook over de weg en door de lucht gaan transporteren. Daarnaast is geanticipeerd op de groeiende offshore-activiteiten.

Zeevaart is nog maar 40 procent van de activiteiten van Nedlloyd. Maar de expansie naar andere transportvormen is weinig gelukkig. De winstcijfers laten te wensen over. Opvallend is dat de intrinsieke waarde van de aandelen veel hoger is dan de beurskoers. Nedlloyd heeft de eigen bezittingen overgewaardeerd. Of de beurskoers is te laag. De Noor Torstein Hagen, een ex-consultant van McKinsey die in de jaren zeventig uitverkoper is geweest bij de Holland-Amerika Lijn, ruikt een kans. Hij koopt via de beurs een belang van 5 procent in het bedrijf. Maar buiten de bestuurskamer van Nedlloyd weet niemand het.

Beleggers speculeren dat het handelsverbod op de beurs met meevallende resultaten te maken heeft. Het tegendeel is waar. Nedlloyd is bezig met de laatste cijfers op te stellen voor de presentatie van een recordverlies.

Vrijdag 18 december maakt Nedlloyd bekend de vloot af te waarderen met meer dan een miljard dollar. Tevens wordt een emissie van nieuwe aandelen aangekondigd. Begin januari blijkt dat de aandelen terecht zullen komen bij een beperkte groep grote beleggers. Ineens wordt de reden duidelijk: Nedlloyd is bezig een beschermingswal op te bouwen.

Op 13 januari 1988 presenteert Torstein Hagen zich met zijn compagnon Lars Patterson ineens in het Okura Hotel in Amsterdam. De boodschap is duidelijk. Nedlloyd hoeft helemaal niet zoveel af te schrijven op de schepen. Het moet juist de andere activiteiten saneren. Nedlloyd moet weer een echt scheepvaartconcern worden. De rest kan worden verkocht.

Nedlloyd-topman Henk Rootliep reageert als gestoken door een wesp. Waar haalt die man de durf vandaan? Hagen is een raider. 'Samen met ons de koe melken en dan er vandoor gaan', roept hij verontwaardigd.

De loopgravenoorlog tussen Hagen en het Nedlloyd-bestuur is een feit. De eerste grote slag vindt plaats op vrijdag 12 februari 1988, in wat later de 'Nacht van Nedlloyd' is gaan heten. Hagen weet met steun van andere aandeelhouders gedaan te krijgen dat de emissie van nieuwe aandelen wordt geblokkeerd. De emoties lopen hoog op als het Nedlloyd-bestuur de Noren beschuldigt met 'niet geautoriseerde volmachten' te hebben gewerkt. De aandeelhoudersvergadering eindigt op zaterdagmorgen tien over half drie. Ondernemend Nederland staat op zijn achterste benen, niet alleen over de duur van de vergadering. Voor het eerst sinds mensenheugenis tonen kapitaalverschaffers hun spierballen.

Peter Paul de Vries, nu directeur van de Vereniging Effectenbezitters (VEB), was al sinds 1984 een vaste bezoeker van de aandeelhoudersvergadering van Nedlloyd. 'Tot dan toe hadden de aandeelhouders nooit geklaagd. Weliswaar was de beurskoers slechts 150 gulden, terwijl de intrinsieke waarde van de aandelen zeshonderd gulden bedroeg. Maar daar maakte niemand zich echt druk om. Nedlloyd zorgde elk jaar voor een fors dividend van veertien tot zestien gulden. Dus er was geen reden tot klagen.'

De meningen over de plannen van Hagen zijn ook onder aandeelhouders verdeeld. 'Het was toch een Noorse Viking die Hollands Glorie tartte', aldus De Vries. Het Nedlloyd-bestuur weigert zich ook door Hagen in de hoek te laten drijven. Van een grootscheepse herstructurering, laat staan een uitverkoop zoals eerder bij Holland-Amerika Lijn, wil Nedlloyd niets weten. Hagen wordt zwart gemaakt. 'De horzel', 'de hyena', 'de asset-stripper', 'de raider': van alle kanten krijgt hij verwensingen naar het hoofd geslingerd.

Ogenschijnlijk wordt door Nedlloyd toch naar Hagen geluisterd - het belang van 60 procent in de chartermaatschappij Transavia wordt afgestoten - maar in principe blijft het bestuur de eigen weg volgen. Tot ergernis van Hagen die ziet dat de zieke patiënt in Rotterdam alleen maar verslechtert. Tot overmaat van ramp worden daardoor zijn aandelen steeds minder waard.

Twee jaar blijven de strijders diep in de loopgraven. In 1991 kiest Hagen opnieuw de aanval. Hij heeft zich aanzienlijk versterkt. Zijn belang in Nedlloyd is vervijfvoudigd tot 25 procent. In februari 1991 eist Hagen vijf commissariszetels. Het bestuur wijst de eis van de hand. Maar de interne verdeeldheid neemt toe. In mei 1991 treedt commissaris Feyo Sickinghe af. Dezelfde maand is er een nieuw hoogtepunt in de strijd. Opnieuw slaan de aandeelhouders toe: de jaarrekening van Nedlloyd wordt afgekeurd.

De Vries: 'Amerikaanse aandeelhouders steunden Hagen. Inmiddels was ik bij de VEB in dienst getreden en ook van die kant kwam er steun. Het was dat er iets mis was met het bedrijf. De cashflow van het bedrijf was jaarlijks 500 miljoen gulden. Maar het geld werd niet gebruikt voor het uitvoeren van een echte strategie. Integendeel: het bestuur kocht daarmee bijvoorbeeld schepen zonder zich af te vragen of daar wel een rendement mee kon worden behaald. '

Het bestuursbastion wankelt. Zelfs de werknemers beginnen sympathie voor Hagen te koesteren. 'Nedlloyd heeft te veel geld in het wegvervoer geïnvesteerd', zo stelde Hagen in juli 1991 in het hem niet bepaald vriendelijk gezinde FNV Magazine.

De uitverkoop komt langzaam op gang. Nedlloyd gaat kleine dochters verkopen. Maar het echte tafelzilver houdt men nog altijd vast in de handen.

Begin 1992 gaat de kogel toch nog door de kerk. Hagen mag commissaris worden, tegelijk met mevrouw Neelie Kroes. Maar die vertegenwoordigt hem niet. Van de geëiste vijf commissariszetels heeft Hagen er uiteindelijk één gekregen. Paradoxaal genoeg moet het bestuur zelf de benoeming van Hagen nog voor de rechtbank bevechten, omdat de Centrale Ondernemingsraad tegen zijn benoeming ageert. Uiteindelijk wordt Hagen pas op 1 oktober 1992 benoemd. Het wordt geen succes. Hij druipt na ruim twee maanden met de staart tussen de benen af. Zijn aandelenpakket heeft hij voor een gedeelte verkocht. Met een enorm verlies. De aandelen die vijf jaar eerder voor 130 gulden waren gekocht, worden nu voor 34 gulden van de hand gedaan. Hij is vijftig miljoen gulden en een illusie armer.

'Ik huilde. Als een klein kind', zegt hij later in een interview met NRC Handelsblad. 'Ik heb veel geld in het concern gestopt, plannen gemaakt hoe het beter kon. Maar er werd niet naar mij geluisterd.'

'Hagen heeft toen een fout gemaakt. Hij is de zaak gaan forceren. Na zijn benoeming als commissaris had hij de zaak een tijdje moeten aanzien. Maar hij was meer een doener dan een bestuurder', zegt De Vries. De aandeelhouders zijn teleurgesteld. 'Maar gelukkig hadden we wel enige invloed bij Nedlloyd gekregen. Er is een aandeelhouderscommissie gekomen die Hagemeyer-topman Andrew Land als nieuwe commissaris binnenbracht. Dat was echt onze eigen keuze.'

De rust lijkt na de trieste aftocht van Hagen te zijn weergekeerd. In 1993 wordt de van Aegon afkomstige bestuurder Leo Berndsen de nieuwe topman van Nedlloyd. Hij is de representant van een nieuw tijdperk. Maar echte herstructureringen komen er vooralsnog niet. Het blijft ook daarna sukkelen met Nedlloyd.

Vanaf 1994 begint de beurskoers opnieuw te zakken: van 34 euro tot 12 euro donderdagmorgen. Telkens doen zich nieuwe incidenten voor. In 1996 gooit Berndsen eindelijk het roer om. De grote uitverkoop begint. In september stoot Nedlloyd ook Northsea Ferries af. Maar de grootste transactie is het samenvoegen van de rederij Nedlloyd Lijnen met die van P & O.

'Dit was precies wat ik van plan was. Het heeft ze negen jaar gekost om tot die beslissing te komen', juicht Hagen in een gesprek met de Volkskrant. Maar het is te laat voor een echte ommekeer.

Nieuwe verliesposten dienen zich aan. Zo moet een verlies van zestig miljoen gulden worden genomen op de afkoop van de cumulatief preferente aandelen. In oktober 1998 veroordeelt anti-kartel-commissaris Karel van Miert van de Europese Commissie P & O Nedlloyd tot een boete van 90 miljoen gulden wegens illegale prijsafspraken met concurrenten.

Die prijsafspraken hebben het scheepvaartbedrijf niet veel mogen baten, want de winstmarges zijn gekelderd door felle concurrentie van Aziatische concurrenten. De tweehonderd miljoen gulden aan jaarlijkse kostenbesparingen als gevolg van de fusie met P & O is twee jaar na de fusie geheel weggevaagd door prijsverlagingen.

Een nieuwe, definitieve uitverkoop wordt onafwendbaar. Vorig jaar werd ook het belang in Martinair verkocht. En begin dit jaar stapt Nedlloyd uit het overslagbedrijf ECT. Na de verkoop van de landtransporttak aan Deutsche Post is van Nedlloyd nog slechts een investeringsmaatschappij over. Het enige grote belang is de deelname in P & O Nedlloyd.

Om dit onderdeel nog verder te laten groeien en nóg voordeliger te laten werken zal aan een hernieuwde expansie niet zijn te ontkomen. Het vanuit Londen geleide scheepvaartconcern heeft al aangekondigd dat het zijn transportcapaciteit moet verdubbelen tot vijf miljoen containers om mee te kunnen komen.

'Dan heb je drie opties', zegt analist Wito Kuyvenhoven van Rabo Securities. 'Je fuseert, je wordt overgenomen of je neemt zelf iets over.' Aangezien het bestuur van Nedlloyd donderdag heeft benadrukt dat het een actieve en leidende rol wil blijven spelen in de zeevaart, kan dat maar een ding betekenen: het gaat op jacht naar overnamekandidaten.

De buitenwereld houdt zijn hart vast. 'Bij Nedlloyd heb je maar één zekerheid, namelijk dat ze het geld dat ze hebben, ook weer zullen kwijtraken', schampert analist Gert Jochems die de onderneming ruim tien jaar volgt. Bestuursvoorzitter Leo Berndsen, die begin 1993 nog met gejuich werd binnengehaald, scoort tegenwoordig hoog op de lijst van slechtste managers die Rematch jaarlijks opstelt.

VEB-voorman De Vries vindt de harde kritiek op Berndsen niet terecht. 'Hoogstens kun je zeggen dat het te lang heeft geduurd. Berndsen is in 1993 gekomen. In vijf jaar tijd heeft hij de herstructurering voltooid. Zijn probleem is dat hij de markt heeft tegen gehad.'

Jochems vindt echter dat het bestuur van Nedlloyd nu geen functie meer heeft en kan verdwijnen: de dagelijkse leiding van de enige deelneming P & O Nedlloyd zit al in Londen. 'Aan alles komt een einde', zegt Jochems.

'We gaan er veel te vaak van uit dat een onderneming tot in lengte van dagen moet bestaan. Onzin. Vergelijk het maar met de VOC-zeeschepen uit de zeventiende eeuw. Een groepje beleggers nam in die dagen deel in het transport, en bij terugkeer werd de buit verdeeld.'

Ook De Vries vindt dat niet om de ontmanteling van Nedlloyd getreurd moet worden. 'Nedlloyd was een marginale speler op zowel het gebied van zeetransport als landtransport. Nu zit de zeetransport in een krachtige onderneming met P & O en het landtransport bij een grootmacht als Deutsche Post.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden