reconstructiecoronabesmetting verpleeghuis dordrecht

Hoe het virus ongezien kon huishouden in een Dordts verpleeghuis terwijl bewoners geen klachten meldden

Ondanks strenge handhaving van de regels ging verpleeghuis het Parkhuis in Dordrecht in rap tempo van 0 naar 117 coronabesmettingen. Een raadsel, want veel bewoners vertoonden geen symptomen. Reconstructie van een uitbraak waarbij 31 bewoners overleden, en die tot een nieuwe richtlijn leidde.

Het Parkhuis in Dordrecht dat zwaar is getroffen door het coronavirus. Beeld Sabine van Wechem

30 april: de eerste besmetting die niet zou moeten kunnen

Deels geluk, deels strikt coronamaatregelen handhaven. Zo verklaart Paul van Gennip, bestuurder van het Parkhuis, in de weken voorafgaand aan die noodlottige 30ste april dat zijn verpleeghuis virusvrij is gebleven. Het personeelsrestaurant is al een tijd dicht, bezoek is niet welkom, de deuren tussen de afdelingen zijn gesloten.

Maar net op het moment dat Nederland opgelucht begint adem te halen, omdat het virus over z’n hoogtepunt heen lijkt, krijgt Van Gennip verontrustend nieuws. Een bewoonster is bij een hernieuwde opname in het ziekenhuis positief getest op het virus. Dat zou helemaal niet moeten kunnen, denkt Van Gennip.

De vrouw was aanvankelijk in het verpleeghuis op de observatieafdeling opgenomen, een tijdelijke plek voor nieuwe cliënten, zodat medewerkers kunnen bepalen op welke verpleegafdeling zij het beste passen. De vrouw lijdt aan verschillende aandoeningen en haar klachten zijn zo hevig dat ze tussen 17 en 23 april in het ziekenhuis wordt opgenomen. Ze krijgt daar een test en een ct-scan, maar van corona is geen sprake.

Eenmaal terug in het verpleeghuis verergeren haar klachten, ‘maar die hadden niets te maken met specifieke coronaklachten’, zegt Van Gennip. Geen koorts, geen hoesten, geen benauwdheid, geen smaakverlies. Op 29 april moet ze opnieuw naar het ziekenhuis en krijgt ze wederom een coronatest. Ze is positief. Het betekent dat het virus mogelijk al zes dagen in het Parkhuis rondwaart, zonder dat iemand daar een vermoeden van had.

Uit analyses van de afdeling Viroscience van het Erasmus MC blijkt later dat ze tijdens haar eerste ziekenhuisopname is besmet, een cluster van vijf andere besmettingen daar kent precies dezelfde virusstam. Alle 117 (van de 185) besmette bewoners en 83 besmette medewerkers uit het Parkhuis lopen dezelfde virusvariant op.

Na het nieuws van de testuitslag gaan bij Van Gennip alle alarmbellen rinkelen. ‘Dit was schrikken voor ons. We hadden er toen nog nooit van gehoord dat je ook positief kon testen zonder specifieke klachten. Wat als dat ook voor andere cliënten zou gelden? We voelden aan ons theewater dat dit weleens ernstig zou kunnen uitpakken.’

Op 1 mei nemen Van Gennip en zijn collega’s een drastisch besluit. Naast het hoofdgebouw van het verpleeghuis staat een deel nieuwbouw. Daar hadden al cliënten moeten wonen, maar door de lockdown kon de verhuizing niet doorgaan. Alle bewoners van de observatieafdeling moeten daar nu naartoe, weg van de andere bewoners: de nieuwbouw wordt de corona-afdeling.

Er is nog een probleem, realiseren de medewerkers van het verpleeghuis zich: op 28 april verhuisde een bewoonster van de observatieafdeling naar een woonplek op de eerste verdieping.

3 mei: het virus blijkt zich razendsnel te hebben verspreid

Het Parkhuis in Dordrecht heeft de vorm van een vierkant. Elke zijde van het vierkant is een afdeling en in normale tijden kunnen bewoners wandelen door de gangen van het gehele vierkant. ‘Een zaligheid voor bewoners met dementie en dwalingsdrang’, zegt Van Gennip, ‘maar in tijden van covid een groot probleem.’

Uit voorzorg waren de branddeuren tussen de afdelingen al eerder gesloten, maar op slot gaan ze niet. Zou er brand uitbreken, dan zaten de bewoners ‘als ratten in de val’, zegt Van Gennip. ‘Dat was een dilemma tussen brandveiligheid en infectiepreventie.’ De meeste mensen met dementie draaien om als ze een dichte deur zien, maar het Parkhuis kent ook een afdeling voor jonge mensen met dementie. Zij zijn over het algemeen ‘exploratiever’. Een van hen duwt de branddeuren gewoon open. Het kan dan even duren voordat een medewerker tijd heeft de bewoner terug te brengen naar de eigen afdeling.

Te lang, zo blijkt. Want niet alleen op de afdeling van de eerste patiënten duiken nieuwe besmettingen op. De dwalende bewoner blijkt het virus te hebben meegenomen naar andere afdelingen op de begane grond.

Vanaf 3 mei gaat het hard. In de ochtend: vijf nieuwe patiënten. In de avond: nog eens negen. Op 6 mei, binnen een week na de eerste positieve test, dragen 20 van de 21 bewoners van de observatieafdeling het virus met zich mee.

Ook op andere afdelingen gaat het nu snel: tot 11 mei raken op de benedenverdieping in totaal 37 bewoners en 21 medewerkers besmet.

En dan is er nog de bewoner die van de observatieafdeling naar de eerste verdieping is verhuisd. ‘Waarschijnlijk heeft deze bewoner bijgedragen aan de verdere verspreiding op deze etage’, zegt Bianca Buurman, hoogleraar ouderenzorg in Amsterdam, die samen met haar collega Cees Hertogh het onderzoek uitvoerde. Pas op 8 mei kreeg deze bewoner zelf klachten, toch heeft ze daarvóór al hoogstwaarschijnlijk medewerkers en medebewoners besmet.

Het is de opzienbarendste conclusie van het onderzoek, zegt Buurman. ‘Ook al test je volgens de richtlijn zo laagdrempelig mogelijk en doe je een test bij het eerste vermoeden van klachten, dan nog is het testbeleid niet afdoende.’

Want op die manier kom je de asymptomatische (besmette patiënten zonder klachten) en pre-symptomatische (al wel besmet, maar de klachten komen later pas) besmettingen niet op het spoor. Een belangrijke nuance daarbij, zegt Buurman: ‘We weten niet of de bewoners met dementie daadwerkelijk geen symptomen hebben of dat we ze niet kunnen herkennen. Wellicht hebben deze mensen wel klachten, maar kunnen ze die niet uiten. Vooral symptomen als reuk- en smaakverlies, keelpijn en hoofdpijn zijn moeilijk te herkennen.’ Medewerkers rapporteren de klachten nauwelijks bij hun bewoners, terwijl ze er zelf bij een besmetting veelvuldig last van hebben.

Het Parkhuis houdt zich aan alle richtlijnen, isoleert elke nieuwe patiënt, test iedereen met klachten, elke medewerker is van top tot teen ingepakt en toch blijft het virus zich verspreiden. Aan de ventilatie kan het niet liggen: het luchtverversingssysteem is zo dat er geen lucht wordt gecirculeerd. De ene pomp blaast verse lucht de ruimtes in, een andere pomp voert de lucht af.

In de nieuwbouw, op de covid-afdeling, liggen nu 43 besmette cliënten; er was plek voor 36. Sommige bewoners liggen noodgedwongen bij elkaar op de kamer.

In een crisisberaad komt de infectiepreventiespecialist van het verpleeghuis met een vergaand voorstel: we stappen af van het protocol en gaan vanaf nu álle bewoners en álle medewerkers testen, klachten of geen klachten. De bewoners wekelijks, de medewerkers tweemaal in twee weken tijd.

12 mei - Onorthodoxe maatregelen, tegen de richtlijnen in

Het zijn dagen die Van Gennip nooit van zijn leven zal vergeten, zegt hij. Die ochtend nemen alle opgetrommelde verpleegkundigen, die een spoedcursus coronatesten hebben gevolgd, een test af bij alle 132 klachtenloze bewoners bij wie het virus nog niet was vastgesteld. Nu, ’s avonds, wacht hij gespannen op het telefoontje. ‘Schrik niet’, zegt de manager die hem belt. ‘34 nieuwe besmettingen erbij.’ Mijn hemel, denkt Van Gennip, ‘waar zijn we in godsnaam in beland?’

‘Deze uitkomst heeft mij echt verrast’, zegt Buurman. Vanaf de start van het preventief testen zullen in totaal nog 74 bewoners besmet blijken, van hen heeft op het moment van een positieve uitslag slechts 39 procent klachten, 61 procent is symptoomvrij. ‘Een veel hoger dan verwacht percentage.’ Ook opvallend: er is geen verschil in de ct-waarde van de patiënten; dat wil zeggen dat ze allemaal evenveel virus bij zich dragen en in theorie dus even besmettelijk zijn. Dat is gevaarlijk en verhoogt de kans op verspreiding in een omgeving waar bewoners nog weleens vergeten wat hun koffiekopje ook alweer was, waar bewoners niet uit te leggen valt dat ze afstand moeten houden, dat ze hun handen moeten wassen.

De testuitslagen zijn het sein voor de start van een militaire operatie. In één dag moeten tachtig cliënten met dementie intern verhuizen. De nieuwbouw is niet groot genoeg voor alle besmettingen, de hele eerste etage wordt coronagebied. Groepje voor groepje verhuizen bewoners op stipte tijden langs vooraf bedachte looproutes, samen met medewerkers in beschermende kleding. Tien brandweermannen helpen mee, in witte pakken, gezichtsbedekkende skibrillen op, met ducttape afgeplakte mouwen, verhuizen schilderijtjes, stoelen, kleding, tapijten. Om een angstige bewoner gerust te stellen, vertelt een medewerker dat de mannen de muren komen witten.

9 juni: De rust keert terug, de impact blijft

Mensen zonder symptomen testen. Besmette bewoners opsporen vóórdat ze klachten krijgen en ze dan meteen isoleren. Met die nieuwe strategie loopt het aantal nieuwe besmettingen snel terug. Tweede testweek: 15 besmettingen. Derde testweek: 7. Vierde week: 3. Vijfde week: 0. Zesde week: 0, wederom. Het virus is onder controle. Maar 31 bewoners zijn dan overleden. Familie en medewerkers namen afscheid van hen in beschermende pakken, zonder echt menselijk contact.

In praatgroepen vertellen medewerkers nu wat hun toen is overkomen, hoe zwaar ze het hebben gehad, denken terug aan hoe de buitenwereld het Parkhuis als het kwaad begon te zien toen de uitbraak de media haalde. Een schooldirecteur riep scholieren met een bijbaantje in het verpleeghuis bij zich om ze te waarschuwen: of je stopt met dat bijbaantje, of je kunt fluiten naar je examen. Medewerkers konden hun kinderen niet meer naar de noodopvang brengen; te gevaarlijk, vond men daar. In de rij bij de kassa stoven mensen opzij als zij een Parkhuis-medewerker herkenden.

De uitbraak in het Dordtse verpleeghuis heeft tot belangrijke nieuwe inzichten geleid, zegt Buurman. In zo’n kwetsbare omgeving, de ‘intensive care van de ouderenzorg’, met een sterftepercentage van 20 tot 30 procent, en bewoners zonder waar te nemen klachten, voldoet het huidige beleid niet.

Wat er verandert: beschermingsmiddelen voor iedereen als in de buurt van een verpleeghuis het aantal besmettingen oploopt, dan steekproefsgewijs testen van bewoners en medewerkers. Zodra er toch een besmetting in het verpleeghuis plaatsvindt: onmiddellijk iedereen wekelijks testen. Buurman: ‘Op die manier win je veel tijd door eerdere herkenning en kun je effectief en snel indammen.’

Het was, zegt Van Gennip, lastig – tot het onderzoek van Buurman en collega’s begon – om de extern geraadpleegde deskundigen te overtuigen van wat er in zijn verpleeghuis gebeurde. ‘Er werd makkelijk overheen gestapt; het kon niet, want ze hadden het nog nooit gezien. Het was moeilijk mensen open te stellen voor nieuwe inzichten die nog niet zijn bewezen.’

Bianca Buurman. De hoogleraar ouderenzorg ­onderzocht de ­besmettingen.
Paul van Gennip. De directeur van het Parkhuis nam drastische besluiten na de uitbraak.

Meer over het corona-virus in de verpleeghuizen

OMT past advies voor verpleeghuizen aan: bij besmetting alle bewoners en medewerkers testen

Verpleeghuisbesmetting Maassluis – ‘Je kunt de tijd niet terugdraaien om het uit te pluizen’

Waarom het RIVM steeds meer onder vuur ligt

Hoe vraag en aanbod elkaar niet vinden bij de coronatests: een reconstructie

Statusverschil tussen zorgen en genezen wreekt zich nu

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden