Hoe het Turkse ja-geweld het nee-kamp volledig ondersneeuwt

'Er gaat zoveel belastinggeld in de ja-campagne. Het is volkomen ondemocratisch'

In het verpletterende campagnegeweld van het ja-kamp van de Turkse regering sneeuwt het nee-kamp volledig onder. Tegenstanders van de machtsuitbreiding van president Erdogan worden geïntimideerd en zien hun posters van de muren gescheurd. 'Het is volkomen ondemocratisch.'

Aanhangers van de pro-Koerdische partij HDP voeren campagne voor een nee (hayir) bij het referendum van 16 april Beeld afp

'EVET -'ja' -, schreeuwt het vanaf de spandoeken en vlaggen door de hele stad met het gezicht van de Turkse president Tayyip Erdogan in zijn meest milde pose. 'Ja', schreeuwen de honderdduizenden aanhangers met hun wapperende rode vlaggen die zaterdagmiddag in Istanbul bijeen zijn gekomen in de wijk Yenikapi voor de laatste grote bijeenkomst van de regerende AK-Partij voor het referendum over de grondwetswijziging van komende zondag.

Op het podium tegenover de juichende mensenmassa is het vriendelijke gezicht van de posters grimmig getransformeerd tot dat van de overtuigde leider van het Turkse volk. Met overslaande stem en gebalde vuisten spoort president Erdogan zijn aanhang aan. 'Istanbul, ik ben trots op jullie. Istanbul, wie zorgde ervoor dat jullie water uit de leidingen kregen?' Syriërs, jullie zijn hier welkom. Wij zijn allen moslim.' 'Europa, wacht maar: na 16 april zal Turkije over jullie schijnen als de zon.' Het publiek steekt unaniem vier vingers omhoog, het symbool van Erdogan's ja-campagne: een volk, een vlag, een land, een staat.

In het verpletterende campagnegeweld van het ja-kamp van de Turkse regering sneeuwt het nee-kamp volledig onder. Bij de ferryhalte in de wijk Üksküdar in het Aziatische deel van Istanbul aan de overkant van de Bosporus deelt een handjevol vrijwilligers van het nee-kamp zondag folders uit aan passanten. Opzwepende campagneliederen dreunen uit de luidsprekers, maar worden om de haverklap gesmoord door passerende bussen van het ja-kamp met nog hardere luidsprekers.

Tekst gaat verder onder de foto.

Aanhangers van de CHP partij bij een campagnebijeenkomst in Istanbul Beeld epa

Volkomen ondemocratisch

'Het is bijna niet te doen', zeggen de vrijwilligers. Posters met 'HAYIR' - nee - worden direct van de muren gescheurd, de stroomtoevoer van hun campagnetent wordt continu vernield en vrijwilligers worden geïntimideerd. 'Ik heb in mijn leven nog nooit zoiets meegemaakt', zegt de 55-jarige Sultan Celic, die namens de grootste oppositiepartij CHP in de gemeenteraad van Istanbul zit. 'Er gaat zoveel geld in de JA-campagne, daar is niet tegenop te boksen. En dat gebeurt met ons belastinggeld. Het is volkomen ondemocratisch.'

Komende zondag gaan de Turken naar de stembus voor het referendum over de wijziging van de grondwet die de macht van president Erdogan dermate vergroot dat het volgens critici feitelijk het einde van de democratie in Turkije betekent. Als de Turken ja stemmen krijgt president Erdogan de volledige macht over de regering, verdwijnt de functie van vicepremier en speelt het parlement nog slechts een bijrol. Erdogan mag tot 2029 blijven regeren, indien nodig per decreet, en krijgt de controle over het nationale budget en de benoemingen van ministers, rechters en topambtenaren.

Dat hij zijn macht zal misbruiken staat voor de NEE-stemmers vast. In de 'noodtoestand' waarin Turkije verkeert sinds de mislukte coup op 15 juli vorig jaar, heeft president Erdogan al laten zien waartoe hij in staat is. Meer dan 110 duizend academici, militairen, politieagenten rechters, onderwijzers en ambtenaren zijn ontslagen. Nog eens 40 duizend mensen zijn vastgezet wegens verdenking van banden met de Islamitische geestelijke Fethullah Gülen die verantwoordelijk wordt gehouden voor de coup of wegens vermeende banden met de Koerdische verzetsbeweging PKK. Om dezelfde redenen zijn honderden scholen, universiteiten, mensenrechtenorganisaties en mediastations gesloten.

'Er is geen onafhankelijk televisiestation meer over. Op televisie zie je van 's ochtends vroeg tot 's avonds laat Erdogan-propaganda. Mensen worden gehersenspoeld', zegt Esra zondagochtend in een café in de Aziatische wijk Üksküdar. De 32-jarige mensenrechtenactivist wil niet met haar echte naam in de krant. Ze is na de coup ontslagen en wordt nauwlettend in de gaten gehouden. 'Ik kan elk moment worden opgepakt. Mijn leven is verwoest, ik sta als terrorist te boek omdat ik zogenaamd aanhanger van Gülen ben.' Niets is minder waar. Als overtuigd religieuze vrouw heeft ze haar hele leven gestreden voor het deelnemen aan het openbare leven als vrouw met een hoofddoek. Om die reden stemde ze juist ooit voor Erdogan die dat recht verdedigde na decennia van religieuze onderdrukking door de seculiere Kemalisten.

Journalisten en parlementsleden van de CHP en HDP lopen mee in een demonstratie voor persvrijheid in Istanbul op 9 april Beeld afp

Dovemansoren

Maar sinds 2008 is haar geloof in de AK Partij voorbij. 'Erdogan zaait alleen maar verdeeldheid en angst.' Ook bij de campagnetent van de Republikeinse Volkspartij (CHP) die in 1923 door Mustafa Kemel Atatürk werd opgericht, wijzen de vrijwilligers op de gevaren van verdeeldheid en dictatuur. 'Je bent voor of tegen Erdogan, meer smaken zijn er niet', zegt de 21-jarige student Ismail Deniz Gün. 'Mensen schelden me uit voor terrorist, alleen maar omdat ik hier folders met 'Nee' uitdeel.'

Inhoudelijke argumenten zijn aan dovemansoren bestemd, merkt ook Reyhan Koc (57) die met een stapel folders voor de campagnetent staat. 'Toch proberen we mensen nog duidelijk te maken wat er op het spel staat. Wat de gevolgen zijn als je zoveel macht in één paar handen geeft.' Bij de CHP weten ze wel wat er dan gebeurt. En ook bij de Koerdische HDP die onder het excuus van de noodtoestand moest toezien hoe tientallen partijkopstukken en lokale Koerdische bestuurders de gevangenis in gingen of buiten spel werden gezet.

In het NEE-kamp hoopt men dat op het laatste moment het verstand van de kiezer het wint van het nationalistische sentiment dat sinds de coup van vorig jaar is versterkt en de roep om een sterke leider heeft aangewakkerd. Een sentiment dat Erdogan handig weet te bespelen. De vijand is immers overal: niet alleen in de Gülenbeweging ook in de Koerdische PKK en Islamitische Staat die Turkije bedreigen met hun terreuraanslagen, in het 'onbetrouwbare' Europa en bij de NAVO-bondgenoten.

Wat Erdogan betreft staat de kiezer voor de eenvoudige keuze tussen hem en de vijand, tussen hem of instabiliteit. Maar volgens het NEE-kamp is het nog geen gelopen race. De ultranationalistische partij MHP, die Erdogan aanvankelijk steunde in het referendum, is nu ernstig verdeeld. En het is afwachten hoe de AKP-kiezers zich uitspreken. Als ze tenminste de kans krijgen. Een taxichauffeur heeft zijn twijfels. 'Mijn vriend werd zaterdag per mail gesommeerd met zijn gezin naar de AKP-manifestatie te komen. Anders zou hij zijn baan verliezen.'

Vrouwelijke aanhangers van de HDP tijdens een campagnerally in Ankara Beeld afp

Meer over het Turkse referendum

Turkse Nederlanders die tegen Erdogan zijn, durven zich amper nog te uiten. Ze worden uitgemaakt voor landverrader of erger. Anoniem vertellen ze over de spanningen in de Turkse gemeenschap.

Op 16 april gaan de Turken naar de stembus voor een referendum over de machtsuitbreiding van president Recep Tayyip Erdogan. Lees in dit overzicht alles wat u moet weten over het referendum.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.