reconstructieSyri

Hoe het ‘stigmatiserende’ overheidssysteem SyRI opkwam en weer ten onder ging

Inwoners van de Rotterdamse wijk Hillesluis wonen in februari 2019 een voorlichtingsavond bij van vakbond FNV over SyRI.Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

SyRI, het overheidssysteem om uitkeringsfraude op te sporen, is in strijd met de mensenrechten en leidt ‘onbedoeld tot stigmatisering en discriminatie’. Dat stelt de Haagse rechtbank, dat dinsdag het gebruik ervan verbood. Hoe heeft het zover kunnen komen?

1. Hoe SyRI ontstaat

Het bestrijden van uitkeringsfraude en ander misbruik van de sociale zekerheid staat hoog op de agenda van opeenvolgende kabinetten. Alleen met een stevige aanpak van fraudeurs blijft het draagvlak voor dit kostbare vangnet in stand, klinkt het. Ruim tien jaar geleden al begon de overheid daarvoor te experimenteren met nieuwe technieken, zoals het koppelen van data en algoritmes. Toen nog zonder wettelijke grond.

Tijd om deze praktijk wettelijk te gaan vastleggen, vindt de toenmalige minister Lodewijk Asscher (PvdA, Sociale Zaken) in 2013. Zijn voorstel tot een wetswijziging daartoe gaat een jaar later als een hamerstuk geruisloos door de Tweede en Eerste Kamer. Niemand heeft het dan over Systeem Risico Indicatie (SyRI). Opvallend, gezien het uitgesproken negatieve advies van de Raad van State. Die stelt dat de lange lijst persoonsgegevens die SyRI mag gebruiken ‘niet lijkt bedoeld om in te perken, maar om zoveel mogelijk armslag te hebben’. Gegevens bovendien die, volgens het adviesorgaan, ‘diep ingrijpen in de persoonlijke levenssfeer’.

De reeks beschikbare data is inderdaad omvangrijk: over onder meer arbeid, detentie, belastingen, huisvesting, inburgering en pensioen. En over schulden, uitkeringen, toeslagen en de zorgverzekering. Een algoritme bepaalt vervolgens op welke adressen een verhoogd risico zou zijn op fraude.

Gemeenten die in een bepaalde wijk misbruik van bijvoorbeeld uitkeringen willen aanpakken, kunnen aan het ministerie van Sociale Zaken vragen om toestemming voor een SyRI-onderzoek. Het loopt niet bepaald storm. Gemeenten vinden het te veel rompslomp.

Vijf keer doen gemeenten zo’n SyRI-onderzoek: Eindhoven, Capelle aan den IJssel, Haarlem en Rotterdam (twee keer). Ze sporen er niet één geval van fraude mee op. Onder meer door technische problemen en vertragingen bij de aanlevering van data.

2. Hoe het verzet groeit

SyRI wordt bekender als steeds meer privacyclubs hun kritiek erop uiten. Zij vinden dat bewoners van achterstandswijken ‘bij voorbaat verdacht worden gemaakt’. De overheid maakt immers niet bekend welke gegevens het algoritme precies verwerkt om op burgers het predicaat ‘verhoogde kans op fraude’ te plakken – dat is niet transparant. Bewoners van risicowijken liggen onder een vergrootglas en dat schept ongelijkheid ten opzichte van mensen die elders wonen, vinden de critici.

Die tegenstanders verenigen zich in januari 2018 in een bonte coalitie: onder meer Platform Bescherming Burgerrechten, Privacy First, het Nederlands Juristencomité voor de Mensenrechten, de Landelijke Cliëntenraad en auteurs Tommy Wieringa en Maxim Februari. Zij dagen de staat voor de rechter vanwege de inzet van SyRI. 

Later sluit vakbond FNV zich aan. In de zomer van 2019 voert FNV actie in de Rotterdamse wijken Bloemhof en Hillesluis, die dan onderwerp zijn van een SyRI-onderzoek. De gemeente wil er de leefbaarheid en de veiligheid vergroten. Na een data-analyse rollen er 1.263 adressen uit het systeem met een verhoogd risico op fraude, pakweg een op de tien adressen in dat gebied. 

Als de kritiek aanzwelt, maakt de gemeente Rotterdam bekend dat zij stopt met de inmiddels omstreden onderzoeksmethode. Zelfs de VN-rapporteur voor mensenrechten bekritiseert SyRI. ‘Het maakt van arme mensen en mensen met een migratieachtergrond tweederangsburgers’, zei Philip Alston. 

3. Hoe SyRI een halt wordt toegeroepen

‘Ik hoor een groot verschil in inzicht over wat SyRI is’, zegt de rechter tijdens de bodemprocedure op 29 oktober vorig jaar in Den Haag. Het beeld dat de overheid schetst van SyRI en het beeld dat de tegenstanders schetsen, staan diametraal tegenover elkaar.

De overheid betoogt dat er niet meer gebeurt dan het koppelen van meerdere gegevensbestanden om onregelmatigheden op te sporen, maar de tegenstanders zien een ernstige bedreiging van de privacy, die in strijd is met de grondrechten. 

De rechtbank geeft de tegenstanders woensdag gelijk. Haar oordeel is dat de overheid moet stoppen met de inzet van SyRI. Het is in strijd met het Europees Verdrag voor de Rechten van De Mens. Het systeem is oncontroleerbaar voor de burger en maakt een ongerechtvaardigde inbreuk op het privéleven.

Weer zet de rechtbank hier een streep door overheidsbeleid, zoals zij dat eerder deed met onder meer de stikstofregels. ‘Een prachtige uitspraak, waarin de overheid een flinke tik op de vingers krijgt’, reageert Tijmen Wisman van het Platform Bescherming Burgerrechten.

De rechtbank is het met de overheid eens dat fraude met sociale zekerheid de solidariteit aantast. Maar SyRI is volgens haar niet het juiste middel om misbruik mee te bestrijden. SyRI is niet transparant. Op geen enkele manier geeft de overheid inzicht welke persoonsgegevens worden gebruikt en hoe die voor een burger leiden tot een risicomelding: dat er een verhoogd risico is dat hij frauduleus is.

Daardoor ontstaat volgens de rechter het risico dat er ‘onbedoeld stigmatiserende en discriminerende effecten optreden’. Omdat het systeem alleen op probleemwijken wordt losgelaten, ‘bestaat het risico dat onbedoeld verbanden worden gelegd op basis van bijvoorbeeld een migratieachtergrond of een lage sociale status’.

‘Dit is een hele belangrijke erkenning van onze bezwaren, dat dit middel stigmatiserend is voor bepaalde bevolkingsgroepen, mensen met een uitkering of met een migratieachtergrond’, zegt vicevoorzitter Kitty Jong van FNV. Zij trekt een vergelijking met de toeslagenaffaire, waarbij de Belastingdienst burgers ten onrechte beschuldigde van fraude. ‘Met deze uitspraak wordt een halt toegeroepen aan de argwaancultuur van de overheid.’

Het ministerie van Sociale Zaken noemt de uitspraak ‘duidelijk’. De overheid zal SyRI niet meer inzetten voor handhaving.

Dit schreven we eerder over fraudeopsporingssysteem SyRI

In Rotterdam-Zuid leidde het computersysteem dat inwoners ‘selecteerde’ eerder al voor onrust. Lees hier de reportage terug.

Of het nu gaat over vacatures, toekenning van kredieten of het opsporen van fraude (zoals bij SyRI): slimme software kan het beter dan de mens. Of toch niet? Aangeleerde vooroordelen en een gebrek aan transparantie geven nog al te vaak problemen. Computer says no

Een omstreden systeem waarbij de overheid persoonsgegevens koppelt om fraude met uitkeringen, toeslagen en belastingen op te sporen, blijkt nauwelijks te werken. De kritiek op ‘SyRi’ neemt bovendien toe: ‘Bewoners van zwakke wijken zijn bij voorbaat verdacht.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden