Hoe het sprookje een sprookje blijft

Wonderbaarlijk. In een land dat gebouwd werd op een republiek en een alles doordrenkend vrijheidsgevoel, redt de monarchie het al 200 jaar.

1 DE POLITIEK

Het begint bij de Grondwet, bij het vrij unieke staatsbestel dat Johan Rudolph Thorbecke voor Nederland bedacht, in 1848. Nederland als republiek met een koning, een combinatie die wonderwel nog steeds werkt in 2013.


Artikel 42.2: 'De Koning is onschendbaar; de ministers zijn verantwoordelijk.'


Die regel is meer waard voor het koningshuis dan alle lijfwachten bij elkaar. Het is hun belangrijkste schild tegen kritiek en gemopper. Tegelijk is het een keurslijf - elk woord ligt op een goudschaal. Maar als ze fouten maken, zijn het niet hún fouten. Die worden alleen de politici aangerekend.


Arend Jan Boekestijn, Tweede Kamerlid voor de VVD, gaf in 2009 zijn zetel op nadat hij uit de school had geklapt over een gesprek met de koningin. De Grondwet zegt niets over gesprekken met de koningin, maar toch is er een 'ongeschreven regel' om de troon niet in het ongerede te brengen. Boekestijn was bij een zeldzaam gesprek van Beatrix met parlementariërs.


Vol waardering vertelde Boekestijn na afloop over de hardwerkende vorstin, en hoe ze zich zorgen maakte over de politieke hypes die het land beheersten, en over de opkomst van nieuwe populistische partijen. Dat kwam op televisie. Een paar uur later moest hij dat bekopen met het einde van zijn Kamerlidmaatschap.


'Ik ben zélf opgestapt', zegt Boekestijn nu. 'Ik heb Beatrix een brief geschreven met excuses, en kreeg een allervriendelijkst briefje terug van het kabinet van de koningin. Eigenlijk was er niets aan de hand. Maar alle ophef ondermijnde mijn politiek functioneren.'


Het zijn vooral de politici zelf, zegt Boekestijn, die de ongeschreven regel strikt hanteren. 'Niet het koninklijk huis doet krampachtig, dat doen vaak de mensen eromheen. Zo houden we zelf het sprookje in stand.' Na de brief werd hij uitgenodigd voor een lezing in het Koninklijk Paleis op de Dam. 'Beatrix vertelde me daar dat ze het prettig vond dat ik gekomen was.'


De combinatie democratie en monarchie is natuurlijk een merkwaardige, zegt schrijver en historicus Geert Mak, die de Oranjes de laatste jaren aardig leerde kennen. Maar het werkt, zolang het werkt, 'en stel je eens voor, dat we Jan Peter Balkenende als president krijgen. Wil je dat?'


De belangrijkste reden dat het systeem standhoudt, zegt Mak, zijn de Oranjes zelf. 'Die hebben dit spel ongelooflijk goed in de vingers gekregen. Natuurlijk zwalken ze rond in de jetset, maar tegelijk zijn ze actief en oprecht geïnteresseerd - ze werken voor het land. Die redelijke mate van normaliteit is een sleutel tot succes. Dat zit deels in henzelf, maar het is ook een uitgekiende strategie. Ze weten: zodra iets derailleert, zijn we weg.'


2 DE PERS

Voor zijn 40ste verjaardag kreeg prins Willem-Alexander een schilderij van zijn dochter cadeau. Dat was mooi en kwam uitgebreid in de pers. Van zijn vrienden kreeg hij een speedboot, dat was ook mooi, maar niet mooi genoeg om te delen met de media. Een speedboot past niet bij het imago van een jonge, serieuze kroonprins-vader.


Het uitzetten van de Oranje communicatiestrategie is grotendeels in handen van de Rijksvoorlichtingsdienst, die een moeilijk te doordringen beschermwal vormt om het Huis. Binnen de Dienst is een speciale afdeling louter voor de familie: de afdeling Communicatie Koninklijk Huis. Daar werken elf mensen, die verantwoordelijk zijn voor de 'mediabegeleiding' tijdens de 250 publieke optredens per jaar, die de woordvoering doen, interviewverzoeken beoordelen, de website beheren, het twitteraccount, het YouTube-kanaal en de app.


Sinds een klein jaar is Robert Wester de nieuwe woordvoerder. Hij maakte carrière in de 'strategische communicatie'. 'Beeld is belangrijker dan feiten', staat in een artikel dat Wester drie jaar geleden schreef in het vakblad Platform. Hij vertelt erin hoe de vermaledijde ov-chipkaart opnieuw in de markt werd gezet. Een aantal 'topdogs' werd bereid gevonden toe te treden tot de 'vrienden van de ov-chipkaart'; een genootschap dat de kaart huldigde waar het kon. Zo kreeg het project zijn glans terug. Gebruikt hij die inzichten nu ook bij de positionering van het Koninklijk Huis? Wester: 'Ik heb daar niets over te zeggen.'


Jan Hoedeman, die al twee decennia het koningshuis voor de Volkskrant volgt, vermoedt een strategiewijziging. De laatste jaren had het koningshuis onverwacht last van een kritische elite, zegt hij, in de Tweede Kamer, maar ook in de serieuze pers, die met onthulling na onthulling kwam. Dat werd zichtbaar in slinkende populariteitspeilingen. Daarom werd besloten tot een herovering van Nederland, met veel werkbezoeken in plaats van buitenlandse trips. En nu wordt ook een ander mediabeleid zichtbaar.


Bij de inhuldiging van Willem-Alexander krijgt de populaire pers ruim baan. 1.100 journalisten meldden zich voor een plekje in de Nieuwe Kerk, slechts 50 kregen een stoel, en onder hen zijn verslaggevers van Libelle, Weekend, RTL Boulevard, SBS' Hart van Nederland, en Privé. Juist de populaire bladen en tv-programma's verspreiden het beeld dat de Oranjes graag van zichzelf zien: hardwerkende mensen, met oog voor het gewone geluk van de gewone man, voor vrijwilligers, analfabeten en de armen van de wereld. Dat kan een reden zijn, juist die media opnieuw te omarmen.


Mocht er iets misgaan in de altijd schurende relatie tussen de Oranjes en de pers, dan is de RVD paraat. De hoofdredacteur van de Volkskrant, Philippe Remarque, kreeg de dienst op bezoek na publicaties over de jetsetkringen waarmee de kroonprins en zijn vrouw zich omringden in Mozambique en over de sloop van boerderijen op landgoed De Horsten. Hem werd het ongenoegen kenbaar gemaakt over de verslaggevers, die zich volgens de Dienst als cowboys hadden gedragen, en daarna volgde een uitnodiging bij de prins en de prinses thuis - onderdeel van een charmerondje langs alle hoofdredacteuren.


Koffie op de Eikenhorst - Remarque was nieuwsgierig, vooral naar de mens achter de mythe, ook al moest hij beloven niet te publiceren over de inhoud van het gesprek. Het ging onder meer over de constitutionele kooi waarin het paar gevangen is. 'Ik vroeg Willem-Alexander waarom hij in het openbaar niet vrijer sprak, zoals hij tegen mij deed. Want zijn uitleg over de affaires was veel authentieker en krachtiger dan de stijve, juridisch geformuleerde RVD-communiqués. Maar elk woord dat hij uitspreekt, moet staan in de Tweede Kamer. Dat is een lastige positie. Wat dat betreft heb ik meer begrip gekregen voor de monarchie, en dat was misschien ook de bedoeling.'


3 DE ELITE

Geert Mak herinnert zich de dag dat Máxima voor het eerst officieel naar Amsterdam kwam, 10 september 2001, op het stadhuis. 'Dan zag je de gelovige republikeinen als Harry Mulisch zich staan verdringen om een handje van Máxima te krijgen. De magische sfeer die het koningshuis heeft geschapen in al die jaren, werkt bij iedereen.'


Het is een opmerkelijke paradox: ook de meest kritische geesten worden milder over het koningshuis, zodra ze dichtbij komen. Aan zijn contacten met de Oranjes hield Mak een groot gevoel van respect over voor de mensen achter de functies. 'Als je ze van nabij meemaakt', zegt hij, 'raak je diep onder de indruk van hun inzet. Zeker als je dat vergelijkt met andere koningshuizen. Of je het een ideaal systeem vindt, is iets anders.'


Mak maakt deel uit van de Paleiscommissie, een groep denkers en doeners ('van fysicus tot kunstenaar') die op verzoek van de koningin lezingen organiseert in het Paleis op de Dam. Dat kan gaan over Europa, over de digitale wereld of over de snarentheorie. 'Iedereen ervaart tijdens dat soort bijeenkomsten een tinteling in de lucht', zegt Mak. 'Komt Beatrix binnen, dan vult de zaal zich met een eerbiedig zwijgen. Dat is puur magie.'


Die magie is wat marketingmensen noemen een unique selling point. Wie ooit de kans krijgt een familielid de hand te drukken, te spreken, ermee te dineren of te lunchen, is verkocht. De Oranjes maken daar bewust gebruik van, zegt Mak, 'het is een uitgekiende strategie', die begon in de jaren zestig met discussiebijeenkomsten op Kasteel Drakensteyn, waar Beatrix als kroonprinses mensen ontving die haar wat te vertellen hadden.


Ook Willem-Alexander en Máxima passen die methode toe. Ze omringen zich niet alleen met ja-knikkers, maar ook met potentiële critici. Andrée van Es bijvoorbeeld, voormalig voorvrouw van de PSP, of Paul Rosenmöller, voormalig fractieleider van GroenLinks - ooit anti in hart en nieren, maar nu met meer vertrouwen.


'Misschien heb je die mythische kant van de monarchie wel nodig in de samenleving', zei Van Es tien jaar geleden in De Groene Amsterdammer. 'Een anachronistische traditie, die je niet helemaal rationeel kunt verklaren.'


Elke maand nodigen Willem-Alexander en Máxima thuis op de Eikenhorst mensen uit, generatiegenoten vaak, voor een diner. Standaard komen aan het begin van zo'n avond de prinsesjes naar beneden, en die mogen dan even bij iemand op schoot. Dat moment - wie weet had ik de toekomstige koningin op schoot - blijft altijd bij. Zo smeedt het paar slim een band met de genodigden.


De jonge schrijver Sidney Vollmer maakte als redelijk republikeinse student kennis met Willem-Alexander tijdens een reis naar Turkije, werd uitgenodigd voor een bijeenkomst op Paleis Noordeinde, en mocht koffiedrinken op de Eikenhorst. 'En daar zat ik dan met mijn oorspronkelijke weerzin.' Vollmer was verrast door de feitenkennis van Willem-Alexander en zijn vrouw, en door hun werkdrift. Hij werd een fan, 'het spijt me dat ik er niet kritischer over kan zijn'.


'Wat ik me nooit afdoende heb gerealiseerd', zegt hij, 'is de cohesiebevorderende rol die de Oranjes hebben. Ongetwijfeld doen ze dingen die niet zo chic zijn, maar uit alles wat ik meekrijg, concludeer ik vooral dat ze heel veel uren per dag werken, terwijl ze ook gewoon in Monaco hadden kunnen zitten nietsdoen.'


4 HET VOLK

Dat is allemaal belangrijk, maar niets is zo belangrijk als de straat. Als de Oranjes ergens goed in zijn geweest de afgelopen tweehonderd jaar, nee, de afgelopen vierhonderd jaar, zegt Coos Huijsen, dan is het de gewone man begrijpen.


Coos Huijsen is voormalig Tweede Kamerlid, historicus en auteur van Nederland en het verhaal van Oranje. 'De straat koos altijd voor Oranje', zegt hij, 'en dat gaat vier eeuwen terug. De familie krijgt van oudsher een soort heldhaftigheid toebedeeld; de Oranjes zijn nooit vereenzelvigd met absolute macht. Zij waren het die Nederland hebben geholpen zijn vrijheid en zelfstandigheid te verwerven. Dat zit nog steeds heel diep.'


Het was koningin Emma die de tanende populariteit van de Oranjes (na schuinsmarcheerder Willem III) repareerde met een tocht van tien maanden door het land. De opeenvolgende koninginnen hebben ieder op hun eigen wijze de tijdgeest aangevoeld, en naar hun hand gezet. Wilhelmina pareerde een revolutie door met de kleine Juliana door Amsterdam te rijden. Juliana was even zweverig als haar tijd. Beatrix hield, ondanks haar zakelijke benadering, altijd koninginnedag in ere - en nam het koekhappen voor lief.


Coos Huijsen: 'Omdat het koningshuis niet vanzelfsprekend is, moeten ze hun best doen en de tijdgeest aanvoelen. Dat kunnen ze als de beste. Zonder Oranjes is er geen monarchie. Het hangt echt op die familie, en het verhaal van die familie. Iedereen weet dat, zijzelf niet in de laatste plaats.'


Jan Hoedeman noemt dat het Assepoester-effect. 'Ze ontmoeten gewone mensen, die tot op hun sterfbed zullen vertellen hoe gewoon de Oranjes wel niet waren, en op de schoorsteenmantel een foto zetten. Dat is de beste propaganda die je wensen kunt.'


Huijsen: 'Wie gaf de Gouden Koets aan Wilhelmina? Dat was de Jordaan!'


DE MEDIACODE

Mediamomenten in ruil voor rust en privacy


De Rijksvoorlichtingsdienst handhaaft sinds 2005 de 'mediacode', die moet voorkomen dat de familie al te vaak wordt lastiggevallen. In ruil voor privacy en rust krijgen de journalisten 'mediamomenten' en achtergrondgesprekken (afgelopen week nog met het koningspaar). Parafraseren mag soms, citeren niet. Houden journalisten zich er niet aan, dan worden zij al dan niet tijdelijk uitgesloten of er volgen juridische stappen.


Deze week brak Nieuwe Revu met de mediacode door foto's van prinses Amalia te publiceren op een hockeyveld. Het blad noemt de code 'kwalijk'.


VERSLAGGEVERS

Willem-Alexander vond het welletjes


Jan Hoedeman richtte een vereniging op, die hem en andere serieuze journalisten dichter bij de hoofdrolspelers moest brengen: de Vereniging Verslaggevers Koninklijk Huis. Het leverde een tijdlang goede, serieuze informatie op en een reeks van 'informele gesprekken' (waarin prinses Máxima bijvoorbeeld voor het eerst vertelde dat ze zwanger was, in 2003) - totdat de Rijksvoorlichtingsdienst onlangs meldde dat het welletjes was. Naar verluidt een besluit van Willem-Alexander, die het journalisten kwalijk nam dat zijn Mozambique-project was mislukt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden