Analyse Rutte III

Hoe het ‘nog-niks-voor-mekaarkabinet’ dit jaar toch op stoom kwam

Na een moeizame start is het kabinet alsnog op stoom gekomen. Frank Hendrickx maakt de slotbalans op van het parlementaire jaar: ondanks de versplintering blijken doorbraken nog altijd mogelijk.

Minister Wouter Koolmees van Sociale Zaken en Werkgelegenheid en premier Mark Rutte voor het debat over het pensioenakkoord in juni. Diezelfde maand werd ook het klimaatakkoord beklonken. Beeld ANP

‘Het komt er nu al op aan voor dit kabinet,’ schreef de Volkskrant bij het begin van het parlementaire jaar. De kop op de voorpagina: ‘Het nog-niks-voor-mekaarkabinet’. De oppositie was nog stelliger. Rutte III was al over zijn houdbaarheidsdatum heen, luidde het vonnis van PvdA-leider Lodewijk Asscher (PvdA) in die tijd. ‘Ze houden zichzelf ­gevangen en regeren niet.’

Vreemd was die kritiek niet. Premier Mark Rutte leidde de coalitie in het eerste kabinetsjaar persoonlijk naar het ravijn met zijn onnavolgbare strijd tegen de dividendbelasting. Er was ook nog eens onrust over het uitzetten van gewortelde asielkinderen als Lili, Howick en later Nemr, bij het klimaatbeleid kwamen de regeringspartijen voortdurend met tegenstrijdige boodschappen en de beloofde pensioenhervorming bleef steken in de polder.

Een klein jaar later ziet het Binnenhof er anders uit. De premier heeft zijn kruistocht tegen de dividendbelasting gestaakt, het asielbeleid is hervormd, er ligt een pensioen- én een klimaatakkoord, met dank aan de stille steun van de ooit zo kritische Asscher. ‘We zijn tot meer in staat dan we zelf eerst dachten’, zo valt te horen binnen een coalitie die inmiddels blaakt van zelfvertrouwen.

Wat is er het afgelopen jaar gebeurd? Hoe heeft Rutte III de lusteloosheid van zich afgeschud?

Kinderpardon 

De eerste levenstekenen kwamen tijdens de bijna-crisis rond het asielbeleid. Onder druk van de eigen achterban moest het CDA in januari opeens pleiten voor een kinderpardon. De VVD ging eerst op haar strepen staan, maar om het kabinet te redden, kozen de liberalen uiteindelijk voor het compromis. In ruil voor de afschaffing van de discretionaire bevoegdheid kwam er een pardon.

De onrust laaide toch weer op toen Klaas Dijkhoff in december D66-fractievoorzitter Rob Jetten wegzette als ‘een klimaatdrammer’. De VVD’er hintte op een kabinetscrisis als het klimaatbeleid zijn kiezers te veel zou raken.

De definitieve ommekeer kwam pas in maart na de provinciale verkiezingen, toen Thierry Baudet een monsterzege boekte. Na de schok kwam de bezinning. De regeringspartijen beseften meer dan ooit dat ze tot elkaar veroordeeld waren, aldus ingewijden. ‘Niemand op het Binnenhof heeft nog belang bij een kabinetsval en vervroegde verkiezingen’, zo vatte een betrokkene de stemming samen. ‘Behalve Thierry Baudet.’

Stille vennoot 

Ook bij de oppositie veranderde de stemming. De PvdA, die het kabinet aan een meerderheid in de Eerste Kamer kan helpen, toonde zich meer bereid om zaken te doen. De partij klom weliswaar voorzichtig uit het dal, maar ‘nieuwe Kamerverkiezingen komen nu nog te vroeg’, aldus een prominente PvdA’er. Een stille vennoot voor Rutte III diende zich aan.

Het eerste resultaat kwam in juni bij het pensioenakkoord. De PvdA, en in de slipstream GroenLinks, stemden in met de hervormingen. In ruil eisten ze een arbeidsongeschiktheidverzekering voor zzp’ers en een regeling om mensen in zware beroepen de kans te geven eerder te stoppen. Door twee van de drie linkse partijen achter zich te krijgen, kon het kabinet uiteindelijk ook een deal sluiten met de vakbonden.

Bij het klimaatakkoord gebeurde iets vergelijkbaars. Het kabinet probeerde tot het allerlaatste moment rekening te houden met de wensen van de PvdA. Zo werd er na klachten van de FNV op de dag van de presentatie van de plannen nog een zinnetje toegevoegd over extra voorzieningen voor gedupeerde werknemers. Een toezegging die ook bedoeld was om Asscher milder te stemmen.

Wankel bouwwerk 

De coalitie denkt zo een route te hebben gevonden om de rit tot 2021 uit te zitten: de interne verbondenheid is gegroeid en met PvdA is een potentiële gedoogpartner in beeld, al mag niemand dat zo noemen.

Tegelijkertijd blijft een coalitie van vier partijen zonder een meerderheid in de senaat een wankel bouwwerk. Er zijn ontelbare overleggen en onderhandelingen nodig om tot een politiek compromis te komen. Of dat de uitvoerbaarheid van de plannen ten goede komt, blijft de vraag. Zowel bij de pensioenen als bij het klimaat zijn veel plannen op de lange baan geschoven, nog niet uitgewerkt of onzeker. ‘Er wacht een bak werk bij de uitvoering’, erkende Rutte vrijdag.

Bij de vakministers en -staatssecretarissen sluimert ondertussen de onvrede. De echte macht ligt niet meer in de Trêveszaal , maar bij het wekelijkse coalitieoverleg van de vier fractievoorzitters met de premier en de drie vicepremiers. ‘Doorgeslagen monisme’, noemt een betrokkene dat.

Kunst- en vliegwerk

Voor bewindspersonen kan het soms vernederend uitpakken. De inmiddels afgetreden staatssecretaris Mark Harbers was eerst zeer uitgesproken in zijn verzet tegen een kinderpardon, maar moest na coalitieoverleg alsnog overstag. VVD-minister van Infrastructuur Cora van Nieuwenhuizen wilde niks van rekeningrijden weten, totdat de kopstukken uit de Kamer doordrukten. Klimaatminister Eric Wiebes kreeg een CO2-heffing opgedragen. ‘Dat hebben we hem gewoon moeten dicteren’, aldus een coalitiebron.

Het kabinetsbeleid komt zo met enig kunst- en vliegwerk tot stand, maar het is meer dan zelfs de hoofdrolspelers ­vorige zomer voor mogelijk hielden. In het jaar van de waarheid heeft Rutte III de vrees voor een versplinterd en onbestuurbaar land voorlopig verdreven.

De opleving van Rutte III

Lodewijk Asscher hield rekening met een voortijdige val van het kabinet-Rutte III.  ‘Er is in geen 40 jaar een kabinet geweest dat met zoveel geld is begonnen en met zulke mooie woorden. En nu zijn we twee jaar verder en ze maken er een bende van. Ze hebben het heel druk met elkaar.’

Bij het begin van het parlementaire jaar zag het er nog somber uit voor Rutte III.  Het kabinet stond voor een tweesprong: past deze coalitie op de winkel of wordt de economische rugwind aangegrepen om structurele hervormingen door te voeren?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden