Hoe het mis kan gaan met een krantenkop

Een goede kop moet niet alleen kloppen en direct duidelijk zijn, hij moet ook prikkelen. Dat gaat soms mis.

Beeld anp

De kop komt donderdag om 20.30 uur binnen in de nieuwsbrief die de Volkskrant 's avonds desgewenst aan abonnees mailt en spoort meteen aan tot lezen. Online wordt driftig op 'Rel om naaktselfie toont feministische generatiekloof' geklikt. De koppenmaker had dan ook een gedroomd recept in handen: een conflict en een tikkeltje seks, gekoppeld aan een gewichtig onderwerp.

Uithangbord

Veel vaker moeten eindredacteuren het met zakelijker en ingewikkelder ingrediënten doen (zie de opening courant van gisteren: 'ECB maakt pensioen nog onzekerder'). Toch moeten koppen de lezer binnen luttele seconden een verhaal intrekken. Anders is zijn blik alweer op weg naar een andere kop of klikt hij door naar een concurrerende nieuwssite. De krant wil natuurlijk dat haar artikelen zoveel mogelijk worden gelezen. De kop is zonder meer het belangrijkste uithangbord voor een afzonderlijk artikel, maar misschien vormt hij ook wel het belangrijkste promotiemateriaal voor de krant als geheel (overigens maakt de Volkskrant tegenwoordig reclame met de slogan 'Lees je koppen of lees je de krant? Meer weten is wel zo leuk').

Een kop moet allereerst kloppen. Staat er een taalfout in, dan zal een deel van de lezers zijn tijd niet willen verspillen aan een stuk waarin de fouten vermoedelijk voortwoekeren. Zo kreeg de krant donderdag een golfje hoon over zich heen door De Telegraaf Media Groep (TMG) in de kop verkeerd af te korten: 'Bonussen bij noodlijdend TGM'. Spijtig voor de verslaggever, die het wel goed opschreef.

Vaak zijn de droge feiten an sich al aanlokkelijk genoeg ('Ombudsman hield voor Kamer informatie achter', 'Moskeeën veel vaker doelwit van agressie dan gemeld'). In andere gevallen volstaat een rechttoe rechtaan kop niet. Geen: 'Nieuwe bacterie ontdekt op petflessen'. Maar: 'Bacterie heeft petflessen op de spijskaart' (zo stond hij gisteren in de krant).

Aanstootgevend

Een kop moet dus niet alleen kloppen en duidelijk zijn, hij moet ook prikkelen. Dat klinkt logisch, maar is nog niet zo eenvoudig. Wat de eindredactie prikkelend vindt, ervaart de lezer meerdere keren per week als suggestief, aanstootgevend of sensationeel.

Neem de kop 'De held is gek', dinsdag op de cover van V en aangekondigd op de voorpagina, bij een verhaal over hoofdpersonen in tv-series die vaak een psychische stoornis hebben. 'Ik ben ontzettend boos', mailde een lezer. 'Is dit de manier waarop de Volkskrant iemand met een psychische stoornis beoordeelt?' Een 'lekkere kop' over de rug van zieke mensen?

De associatie met echte patiënten is begrijpelijk, alleen gaat het hier over tv-personages - een wezenlijk verschil. 'Gek' is overduidelijk niet als scheldwoord bedoeld, want de hoofdpersonen zijn 'helden'. In de nieuwskrant zou de redactie het woord 'gek' niet op deze wijze voor eigen rekening kunnen nemen. Dan zou de kop vermoedelijk luiden: 'De held is psychiatrisch patiënt' of 'heeft een psychische stoornis' (niet 'is psychisch gestoord', want iemand 'is' niet alleen zijn stoornis). De cadans is evenwel minder. Binnen de vrijere context van een bijlage zijn ritme en alliteratie van belang. In het beste geval danst de kop.

Neutaal

In de nieuwskrant is partijdig of gekleurd taalgebruik uit den boze. Soms zit het venijn al in een enkel woordje. Begin februari opende de krant met: 'Asielbeleid Nederland wel streng'. Een lezer zag het beeld van 'een dreinende en stampvoetende kleuter' voor zich die uitroept: 'En toch is het zo!' Het artikel was verder neutraal, merkte hij op. Waarom stond er niet gewoon: 'Asielbeleid Nederland streng'?

In het woordje 'wel' school het nieuws, zegt de betrokken chef. 'De indruk bestond dat Nederland minder streng is dan andere landen, maar Nederland blijkt dat dus wel degelijk te zijn.' Het is maar zeer de vraag hoe wijdverbreid die indruk was. Door het woordje 'wel' drukte de redactie in elk geval ook lezers die er een ander idee op nahielden in die positie. Dat is ongemakkelijk.

Kort door de bocht

Koppen die kort door de bocht lijken te gaan, kan de lezer evenmin appreciëren. 'Bruto uurloon: 95 eurocent' (5 maart) stond boven een artikel over schijnconstructies bij het inhuren van Roemeense werklieden in de Nederlandse scheepsbouw. 'Als men het bijbehorende artikel leest, ziet men dat deze Roemenen aanzienlijk meer verdienen', merkte een lezer op. In het artikel stond immers dat de Roemenen ook nog leefgeld ontvangen, zodat ze in totaal een nettosalaris van 1.600-2.200 euro per maand voor 56 uur per week ontvangen. Een 'sensatie-kop', vond de lezer. De kop is feitelijk niet onjuist. Dat de Roemenen een bruto uurloon 95 eurocent krijgen, ís onderdeel van de schijnconstructie waar het artikel over gaat. De kop past dus prima bij de belangrijkste boodschap van het stuk.

Soms komt de strekking van de kop helemaal niet overeen met het artikel. Zo maakte een lezer bezwaar tegen 'Maakt de Hema met 'verstopeitjes' weer knieval voor de islam?' Het artikel maakt gewag van een 'boze digitale menigte' die vindt dat de Hema het 'eigen volk' verloochent door paaseieren 'verstopeitjes' te noemen (de redenering: moslims zouden aanstoot nemen aan Pasen, een christelijk feest, en daar zou de winkelketen zich naar schikken). Onzin, zo heeft de verslaggever uitgezocht. Alleen suggereert het woord 'weer' dat de Hema eerder wel degelijk een knieval heeft gemaakt voor de islam. De redactie lijkt vanuit het sentiment van de boze menigte te redeneren, waardoor een vergezochte anti-Hema-en-moslim-theorie disproportioneel veel gewicht krijgt.

Jolige koppen

Dan is er nog een categorie jolige koppen. Pijnlijk vond een aantal lezers de kop 'Tijd voor bed, bad en brood' eind vorig jaar bij een magazinerubriek, waarin verslag werd gedaan van het 'hedonistische' weekend (uitslapen, eten, badderen) van een bekende kok. 'Is er dan bij mijn Volkskrant geen enkel moreel besef in deze tijd waar vluchtelingen al blij mogen zijn dat onze maatschappij hen 'bed, bad en brood' aanbiedt vanuit onze welvaart?' Niet zo'n tactische woordspeling inderdaad.

Tot slot nog enkele missers. 'De stoma's zijn rondgebracht' (stoma's kunnen niet worden rondgebracht, wel verzorgd door de wijkverpleegkundige). 'Asscher gaat met moskeeën praten' (moskeeën praten niet terug). 'Duitse politie houdt razzia in 'Maghreb-wijk' in Düsseldorf' (vanwege de associatie met de Tweede Wereldoorlog). 'Aanhouding verdronken toerist' (behoeft geen toelichting).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden