Hoe het komt het dat we terugverlangen naar vroeger

Nostalgie lijkt, zeker in de politiek, zeker in de westerse wereld, aanweziger dan ooit. Wat verlangt de terugzuchtige? Hidde Boersma beschrijft hoe politici inspelen op nostalgische elementen.

Een voorbedrukt verkiezingsbord in de buurt van het Binnenhof. Beeld ANP

Wijlen Hans Rosling kon zich er kwaad om maken. In een legendarisch geworden tv-fragment toont de populaire Zweedse statisticus zijn schoen aan een verbouwereerde interviewer, en valt hij uit: 'Jullie berichten alleen maar over mijn versleten schoenzool, terwijl het met de rest van mijn lichaam goed gaat.' Door almaar te focussen op de negatieve uitzondering, draagt de pers bij aan de pessimistische stemming in het land, zo foetert hij.

De statistieken lijken zijn uitbarsting te billijken. Een duik in de archieven leert dat in 1955 een schamele 13 procent van de Zweedse bevolking vond dat in de samenleving 'onaanvaardbare toestanden' heersten. Tegenwoordig is dat meer dan de helft. En dat is gek, schrijft Roslings landgenoot en liberaal denker Johan Norberg in zijn recente boek Vooruitgang. Want in de afgelopen halve eeuw breidden burgerlijke vrijheden uit, stegen de inkomens, liep de armoede terug en werd de gezondheidszorg almaar beter. Hoe is het dan in vredesnaam mogelijk dat mensen er toch van overtuigd zijn dat het de verkeerde kant op gaat?

Ga terug in de tijd en bezoek nostalgische woonkamers met muziek, video's en historische voorpagina's. En doe de quiz: was vroeger echt alles beter?

Zweden staat niet alleen in zijn pessimisme. In 2013 ondervroeg onderzoeksbureau Ipsos meer dan 30 duizend mensen in twintig landen uitgebreid over hun kijk op de wereld. Een van de vragen was of de wereld er de komende twaalf maanden op vooruit of achteruit zou gaan. Frankrijk was het meest pessimistisch, daar dacht maar 7 procent dat de wereld beter werd. 71 procent zag een slechtere wereld ontstaan, de rest wist het niet. Andere westerse landen als Spanje, Italië en België completeerden de onderkant van de lijst. Voor een stoot optimisme moeten we naar de opkomende landen: in India ziet 49 procent de wereld verbeteren, China en Brazilië laten soortgelijke cijfers zien.

Nederland doet niet mee in het Ipsos-onderzoek, maar staat er niet veel anders op dan zijn buren. Dat blijkt onder ander uit de jaarlijkse publicatie Burgerperspectieven van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP). Liefst 63 procent van de Nederlanders vindt dat het land de verkeerde kant op beweegt en 66 procent denkt dat toekomstige generaties het slechter krijgen dan de huidige.

De gekte van nostalgie

Nostalgie is nu simpelweg een van de vele emoties die een individu kan voelen, maar van de 17de tot de 19de eeuw werd het gezien als een psychische aandoening, vergelijkbaar met paranoia. Werd je overvallen door nostalgische gevoelens, dan was het beter om dat stil te houden, want de behandelingen waren vaak gruwelijk. Publieke vernedering, het legen van de maag en een behandeling met maden behoorden allemaal tot het genezingsrepertoire van toenmalige artsen.

Verlangen

Zo'n pessimistische blik op de toekomst vertaalt zich vaak in een verlangen naar tijden van weleer. Niemand speelde beter in op deze gevoelens dan Donald Trump, die de verkiezingen won met de slogan 'Make America great again'. Maar ook Wilders met 'Nederland weer van ons' en zijn met de koloniale tijd dwepende Franse collega Marine Le Pen drijven op het sentiment dat er ooit een gouden tijd was, die terug gewonnen moet worden. En een stem voor de Brexit was een stem voor de terugkeer van de gloriedagen van The Empire.

En het is niet alleen rechts dat vroeger idealiseert. In Trouw mocht Renske Leijten van de SP beweren dat de zorg vroeger echt beter geregeld was. Voormalig D66-senator Jan Terlouw begon zijn veel bekeken monoloog bij DWDD met 'het touwtje uit de brievenbus', dat symbool zou staan voor hoe vroeger het vertrouwen in elkaar groter was. Nostalgische gevoelens zijn wijdverspreid over het politieke spectrum.

'Nostalgie is in de basis een nuttige emotie', zegt Anouk Smeekes, sociaal psycholoog aan de Universiteit van Utrecht. 'Het staat mensen bij in tijden van verandering. Positieve herinneringen helpen ze hun identiteit te behouden in een veranderende wereld, het geeft houvast in onzekere tijden. Nostalgie maakt mensen zelfs optimistischer.'

De klank van nostalgie

Bij muziek is dat anders. Muziek weet bijna alle hersengebieden te raken, inclusief de meest geavanceerde. Dat maakt dat liedjes heel specifieke herinneringen kunnen ophalen. Waarom vooral nummers uit je puberteit en adolescentie je weten te raken? Omdat dat de tijd is van eerste ervaringen: de eerste vakantie zonder ouders, de eerste zoen, de eerste keer op kamers. Zulke grote stappen worden gekoppeld aan muziek uit die tijd, die je je een leven lang nostalgisch terug doet denken.

Twee Trump-supporters tijdens het welkomstconcert voor president Trump in januari. Beeld EPA

Collectieve nostalgie

Cruciaal is dat het hier gaat om persoonlijke nostalgie. Recent onderzoek van onder andere Smeekes identificeerde een tweede vorm van nostalgie: collectieve. Bij collectieve nostalgie verlangt iemand niet naar een individueel verleden, maar naar gedeelde ervaringen met een bepaalde groep, bijvoorbeeld met mede-Nederlanders. Het verlangen naar zulke gedeelde ervaringen leidt weliswaar tot een positieve identificatie met de eigen groep, maar niet met andere groepen. 'Collectieve nostalgie versterkt het wij-zijdenken', zegt Smeekes. Dat blijkt onder andere uit haar onderzoek naar Nederlanders die verlangen naar de 'goede oude tijd van ons land'. 'Dat soort nationale nostalgie leidde tot een negatievere houding ten opzichte van moslims'.

De dieperliggende reden dat mensen op welke manier dan ook nostalgisch worden is universeel: ze hebben het gevoel de controle over hun leven en hun toekomst kwijt te zijn. Er is overvloedige wetenschappelijke literatuur die laat zien dat zodra mensen het idee hebben dat belangrijke beslissingen buiten hen om worden genomen, ze zich bedreigd en onzeker voelen. En dat doet verlangen naar vroegere tijden.

De geur van nostalgie

De geur van chloor brengt je terug naar de zwemlessen, die van sigaretten naar het fietsenhok bij je middelbare school. Geuren zijn erg goed in het ophalen van nostalgische herinneren, maar specifiek worden ze nooit. Dat komt omdat ons olfactorisch systeem, het deel in het brein dat geuren verwerkt, alleen verbonden is met de evolutionair oudste delen van het brein: de amygdala en de hippocampus, die betrokken zijn bij emoties en geheugen. Het meer geavanceerde deel, bijvoorbeeld de cortex, wordt niet bereikt en daardoor blijven de herinneringen vaag.

Bedreigingen

Die bedreigingen komen in Nederland grofweg uit twee richtingen. De eerste is economisch: mensen zijn onzeker over hun baan, die door de flexibilisering van de arbeidsmarkt, de globalisering en de robotisering op de tocht staat. Dat treft vaker dan gemiddeld lageropgeleiden, die worden gezien als de klassieke PVV-stemmers.

Maar de PVV is ook relatief groot in rijke gemeenten als Heemstede en Wassenaar. Daar voelen ze geen economische dreiging, maar culturele: inwoners hebben het idee dat de Nederlandse normen en waarden onder druk staan. 'Het is niet voor niks dat we meestal dezelfde antwoorden krijgen als we vragen waar mensen nostalgisch naar zijn: de wereld van toen was overzichtelijk, saamhorig en bood vastigheid', zegt Smeekes.

Kenmerkend voor nostalgie is een zekere romantisering van die 'goede oude tijd'. Mensen verlangen naar een tijd die nooit heeft bestaan. Voormalig SCP-directeur Paul Schnabel fileerde Terlouw al door te stellen dat dat 'touwtje' er kon zijn, omdat in die tijd de vrouw altijd thuis was en er bovendien weinig te halen viel. Maar ook het gezellige en homogene Nederland van weleer is een illusie: mensen vergeten dat in de tijd van de verzuiling een katholiek er niet over dacht om zijn brood te halen bij een protestantse bakker. Zulke romantisering lijkt bitterzoet, maar heeft een gevaarlijke kant: het leidt er toe dat de oude samenleving als puur en perfect gezien wordt, en dat nieuwkomers niet anders kunnen dan dat corrumperen.

Verkiezingsposter van de PVV. Beeld ANP

Volledig a-historisch

Het nostalgievirus heeft zo goed als alle partijprogramma's voor de verkiezingen besmet. Het presenteert zich echter op een bijzondere manier, merkte socioloog Jan Willem Duyvendak van de Universiteit van Amsterdam. Volgens hem idealiseren partijen niet zozeer het verleden, maar vooral het heden. 'Er wordt een geromantiseerd en afgebakend idee gecreëerd van wat Nederland en Nederlanderschap is', zegt hij. 'Het lijkt historisch en nostalgisch - typisch Nederlands, we waren altijd al zo, kijk naar ons rijke verleden - maar het is volledig a-historisch.' Neem bijvoorbeeld homorechten, die opeens typisch Nederlands zouden zijn. 'Je ziet de VVD daar nu voor op de bres springen, terwijl in de jaren negentig de halve VVD-fractie, inclusief toenmalig leider Frits Bolkenstein, nog tegen de openstelling van het burgerlijk huwelijk stemde. Wat nu typisch Nederlands is, was dat toen blijkbaar nog niet.'

Duyvendak turfde hoe vaak politieke partijen in hun verkiezingsprogramma verwijzen naar wat 'typisch Nederland' is. De VVD spant de kroon, met meer dan driehonderd keer. Maar ook Lodewijk Asscher van de PvdA versterkt met zijn 'progressief patriottisme' het idee dat het Nederland van nu ideaal is en verdedigd moet worden. En het essay van D66-leider Alexander Pechtold over identiteit dat hij afgelopen maand publiceerde, begint met de woorden: 'Er is geen moment in de geschiedenis, en geen plek ter wereld waar ik liever geboren zou zijn dan het Nederland van nu.' Alleen de SP en de PVV vinden dat er al te veel verloren is gegaan, de rest vindt Nederland nog perfect, maar denkt dat we op het punt staan om in verval te raken.

Deze idealisering van het nu heeft hetzelfde effect als de collectieve vorm van nostalgie: het versterkt het wij-zijdenken. Want hoewel nergens expliciet, moge duidelijk zijn dat 'typisch Nederlands' een afgebakende groep representeert - de Nederlander - en dat de 'anderen' daar eigenlijk niet bij horen en zich aan dienen te passen.

PvdA-leider Lodewijk Asscher. Beeld ANP
D66-leider Alexander Pechtold. Beeld ANP

Wegvallen geloof in politiek

De angst om te verliezen wat we hebben, maakt invloeden van buiten gevaarlijk. Er klinkt hierdoor een roep om zogenoemde gemeenschapsafbakening, waarbij landsgrenzen worden gerespecteerd en oneerlijke concurrentie op de globale arbeidsmarkt wordt vermeden, ontdekte Mark Elchardus, hoogleraar sociologie aan de Vrije Universiteit Brussel, toen hij afgelopen jaar zo'n tweeduizend Belgen interviewde in de leeftijd van 25 tot 35 jaar. Zij bleken onzeker over werk, klimaat en de polarisatie tussen religies, en waren daardoor pessimistisch over de toekomst. En hoewel ze economisch links bleken te zijn, waren ze toch gevoelig voor de lokroep van de populist, juist omdat die gemeenschapafbakening belooft. Weg van de globalisering, weg van de immigratie.

Een belangrijke achterliggende oorzaak van de groeiende onzekerheid is het wegvallen van het geloof in collectieve actie en politiek. 'Bijna alle millennials denken dat alleen zijzelf voor een beter leven kunnen zorgen, met misschien een beetje hulp van partner en familie', zegt Elcharuds. 'Het idee dat de politiek een steentje bij kan dragen, leeft maar bij 16 procent, ongeveer net zoveel als voor God.' Zonder een gevoel van collectief de schouders er onder kunnen zetten, is het moeilijk te geloven in een betere toekomst voor de samenleving als geheel.

Nieuwe zekerheden

Wat niet helpt, is dat politici de onzekerheden voeden, in plaats van ze wegnemen. De VVD heeft het in haar verkiezingsprogramma over 'problemen en bedreigingen ver en dichtbij huis', de PvdA stelt dat 'een toenemende migratie en een verdere globalisering als bedreiging worden ervaren' en het CDA heeft het over de 'vrees voor terreur en een toenemend gebrek aan respect en saamhorigheid'.

'Zelfs mensen die daar geen enkele aanleiding toe hebben, worden door dit soort retoriek toch bestaansonzeker. En dat leidt tot onverdraagzaamheid', zegt Elchardus

Om uit het moeras van de nostalgie te komen, zullen er nieuwe zekerheden gecreëerd moeten worden. Dat vergt plannen voor de toekomst, maar juist die zijn er weinig. Waarom zou je utopische vergezichten hebben, als het beste toch in het nu of het verleden ligt? 'Uiteindelijk moet er toch een positief verhaal moeten komen, met optimistische plannen voor de toekomst', zegt Elchardus. 'Waarom is er niemand die als het over robotisering gaat, zegt: misschien dat we met zijn allen wel minder kunnen gaan werken, en het geld anders verdelen?' Smeekes pleit bovendien voor meer aandacht voor de geschiedenis van immigranten in relatie tot Nederland, om zo meer verbondenheid te creëren. 'Nu is de neiging om de geschiedenis zo in te kleuren dat vooral autochtonen zich ermee identificeren. Door meer de multiculturele geschiedenis te onderwijzen, ontstaat er een meer gemeenschappelijk nationale identiteit, waar ook allochtonen zich thuis bij voelen. Dat leidt uiteindelijk tot verbondenheid tussen groepen en meer gemeenschapszin.'

Lees verder

Voor schrijvers is 70s NYC een goudmijn
Hoewel de stad er toen niet best aan toe was, is er al enige tijd een 'New York in de jaren zeventig'-nostalgie, die ook in de literatuur gestalte krijgt.

Nokia 3310 geeft belofte aan wereld die nog begrijpelijk was
Goed, in de cultuur kun je fijn verlangen naar vroeger, maar bij technologie wil je toch gewoon het nieuwste van het nieuwste? Nou nee. (+)

2017 wordt jaar van nostalgische strijd tussen Twin Peaks en Stranger Things
Nostalgie is een complexe operatie geworden in films. Film én serie van 2016 (La La Land en Stranger Things) deden het precies goed. (+)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden