ReconstructieMondkapjesplicht

Hoe het kabinet boog voor de burgemeesters: mondkapjesplicht mag ook in rest van het land

Amsterdam en Rotterdam maken zich op voor hun eigen mondkapjesplicht. Dat ook de rest van het land met mondkapjes mag experimenteren, gebeurt tegen de zin van het kabinet, blijkt uit een reconstructie door de Volkskrant. Tijdens het overleg in Utrecht lieten de burgemeesters zich gelden.

In de drukke Amsterdamse Kalverstraat wordt een mondkapje verplicht. Burgemeesters van andere gemeenten willen de vrijheid om daar ook toe te kunnen besluiten.Beeld Guus Dubbelman / De Volkskrant

Een half uur schorsing. Dat is wat minister Tamara van Ark (Medische Zorg) woensdagavond nodig heeft als ze ziet dat het Veiligheidsberaad niet te vermurwen is. Ruggespraak met haar collega’s in het kabinet is nodig, voordat Van Ark de burgemeesters kan geven wat ze wensen: de vrijheid om met een mondkapjesplicht te experimenteren in álle veiligheidsregio’s die dat willen. Niet alleen in Amsterdam en Rotterdam.

Voordat de 25 voorzitters van de veiligheidsregio’s bijeenkwamen, wilde het kabinet enkel in de twee grootste steden experimenten met mondkapjes toestaan. Dat blijkt uit gesprekken die de Volkskrant voerde met burgemeesters en andere betrokkenen, en uit interne documenten. 

Amsterdam en Rotterdam kondigden donderdag meteen een proef met het verplicht stellen van mondkapjes op drukke plekken aan. Maar een dag eerder waren ze niet de enige veiligheidsregio’s die die mogelijkheid opeisten. Andere burgemeesters – zij zijn tevens de voorzitters van de veiligheidsregio’s – dwongen het kabinet verder te gaan dan het in eerste instantie wilde.

Alcohol en drugs

Dat de aandacht aanvankelijk uitging naar de twee grootste steden, valt te verklaren. Voorafgaand aan het overleg in Utrecht voeren burgemeesters Femke Halsema (Amsterdam) en Ahmed Aboutaleb (Rotterdam) intern en in de media de druk hoog op, gealarmeerd door de lossere moraal in hun (binnen)steden en het stijgende aantal coronagevallen. Onder invloed van alcohol en drugs stelt de anderhalve meter tussen jongeren en buitenlandse toeristen weinig meer voor.

Een stevig signaal is nodig om iedereen eraan te herinneren dat het virus nog onder ons is, vinden Halsema en Aboutaleb. Het mondkapje, dat mensen voortdurend op het besmettingsgevaar wijst, is daarvoor het ideale middel. Er is alleen één probleem: het Outbreak Management Team, onder leiding van RIVM-baas Jaap van Dissel, stelt al maanden dat een mondkapjesplicht niets bijdraagt aan het voorkomen van nieuwe coronagevallen.

Op basis van de OMT-adviezen blijft het kabinet zich verzetten tegen een mondkapjesplicht. Toch zet op vrijdag 24 juli het RIVM zelf de deur op een kier: gedragswetenschappers van de gezondheidsdienst maken uit nieuw internationaal onderzoek op dat mensen die mondkapjes dragen, bewuster anderhalve meter afstand houden. Het is precies die signaalfunctie waarnaar Halsema en Aboutaleb zoeken.

Op verzoek van kabinet overlegt het OMT dinsdagochtend voor de vierde keer over een landelijke mondkapjesplicht. Per videoverbinding komen de specialisten tot de conclusie dat het bewijs voor het nut van zo’n maatregel nog altijd ontbreekt. Het nieuwe gedragsonderzoek overtuigt de OMT-leden niet. Zij blijven vrezen dat het dragen van een mondkapje leidt tot schijnveiligheid. En daarmee juist tot meer besmettingen.

Minister Tamara van Ark staat de pers te woord na het veiligheidsberaad, geflankeerd door RIVM-baas Jaap van Dissel (l) en Veiligheidsberaad-voorzitter Hubert Bruls (r). Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Voorzichtig overstag

Met het nieuwe OMT-advies is een landelijke mondkapjesplicht van de baan, maar Amsterdam en Rotterdam houden voet bij stuk. In een brief aan de voorzitters van de veiligheidsregio’s op woensdag, een half uur voor het overleg in Utrecht, gaat het kabinet voorzichtig overstag. Omdat de situatie in de twee drukke en dichtbevolkte steden uitzonderlijk is, mogen Halsema en Aboutaleb een lokale mondkapjesplicht invoeren. Bij die regio’s blijft het, klinkt het stellig vanuit Den Haag.

De brief valt volledig verkeerd. Het kabinet eist dat Amsterdam en Rotterdam genoeg handhavers vrijmaken om de anderhalve meter in de aan te wijzen gebieden actief af te dwingen. In de twee steden ontstaat de indruk dat het kabinet een klein leger aan agenten in de winkelstraten en uitgaansgebieden wil zien. Een onuitvoerbare eis, vinden zij. Onnodig ook: Halsema en Aboutaleb vertrouwen op de ontmoedigende werking van de mondkapjes.

Op het Utrechtse provinciehuis, waar de burgemeesters, Van Dissel en minister Van Ark vanaf 16 uur samenkomen, zijn er meer ontevreden gezichten. Dat alleen Amsterdam en Rotterdam mogen beginnen met mondkapjes, steekt collega’s in andere regio’s. ‘Die zeiden: dit willen wij ook kunnen’, zegt Marianne Schuurmans, burgemeester van Haarlemmermeer en voorzitter van de veiligheidsregio Kennemerland.

Een van hen is Theo Weterings, burgemeester van Tilburg en voorzitter van de veiligheidsregio Midden- en West-Brabant. Ook in zijn regio stijgt het aantal nieuwe besmettingen sneller dan elders, met broeinest Antwerpen vlak over de grens.

Weterings zit nog met een ander, specifiek probleem: Baarle-Nassau, het met Belgische enclaves bespikkelde dorpje in het zuiden van zijn regio. In winkels op Belgisch grondgebied is het dragen van een mondkapje al verplicht. Weterings wil de regels in heel dat gebied stroomlijnen. Daarmee doorkruist hij de plannen van het kabinet.

Gelijk speelveld

Andere voorzitters van veiligheidsregio’s hebben zelf geen behoefte aan een mondkapjesplicht, maar vinden wel dat hun collega’s daar net als Halsema en Aboutaleb toe moeten kunnen beslissen.

Schuurmans: ‘We hebben gezegd: kabinet, als je het doet, stel het instrumentarium dan algemeen beschikbaar.’ Dat gelijke speelveld was ‘ongelooflijk belangrijk’, zegt ook burgemeester Marcel Thijsen van Tynaarlo, die het woord voert voor  de veiligheidsregio Drenthe.

Van Ark, die bij het overleg is omdat de ministers Grapperhaus (Justitie en Veiligheid) en De Jonge (Volksgezondheid) net als premier Rutte met vakantie zijn, beseft dat de opzet van het kabinet de eindstreep niet gaat halen. Als de vergadering een half uur wordt geschorst, belt zij met Grapperhaus en De Jonge. Het licht gaat op groen: ook de andere regio’s mogen met de mondkapjes aan de slag.

Het kabinet stelt wel voorwaarden. De regionale mondkapjesplichten moeten een ‘experiment’ worden genoemd, waarin wordt gekeken of deze maatregel daadwerkelijk leidt tot het houden van meer afstand. ‘Om het in een context te plaatsen’, zegt Carol van Eert, burgemeester van Rheden en aanwezig namens de regio Gelderland-Midden.

Franc Weerwind, burgemeester van Almere en voorzitter van de veiligheidsregio Flevoland: ‘Als een mondkapjesplicht in Amsterdam en Rotterdam leidt tot een forse gedragsverandering, willen wij dat als overige regio’s graag weten. Dan kan het ertoe leiden dat ik ook in Flevoland maatregelen moet nemen. We zijn maar een klein land.’

Niet tegen virusdeeltjes

Een andere breder gedeelde wens: uitvoerig benadrukken dat de mondkapjes niet in plaats van de anderhalve meter afstand komen. Ze dienen alleen om gedrag te beïnvloeden, niet om virusdeeltjes tegen te houden.

Schuurmans: ‘Anders vragen mensen in andere regio's zich misschien af: is mijn burgemeester dan niet bezorgd om mijn gezondheid?’ Dat er zoveel eisen worden gesteld aan hoe het besluit naar buiten wordt gebracht, leidt rond half 8 wel tot een warrige en onduidelijke persconferentie.

De eis om de mondkapjesplicht actief te handhaven, pijnpunt van Amsterdam en Rotterdam, keert niet terug in een tweede brief, die later op de avond verschijnt. Daarin houdt De Jonge het erop dat een eventuele regionale plicht ‘goed moet worden gemotiveerd’ en de effectiviteit met hulp van het RIVM moet worden gemeten.

Een dag later rinkelen de persalarmen: Amsterdam en Rotterdam voeren als eerste Nederlandse gemeenten de mondkapjesplicht in hun binnensteden in.

Langzaam verdampt de heilige status van de corona-experts
Het Outbreak Management Team ziet er weinig in, maar mondkapjes zijn vanaf volgende week toch verplicht in Amsterdam en Rotterdam. Bestuurders en politici trekken de ooit heilige corona-experts van het kabinet nu publiekelijk in twijfel.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden