Hoe het Iraanse volk ten prooi valt aan het populistisch appel

De handschoenen zijn uitgetrokken. In de laatste week voor de eerste ronde van de Iraanse presidentsverkiezingen, die vrijdag worden gehouden, is de toon van de campagne ongekend scherp geworden en hebben de belangrijkste kandidaten het volk voor een duidelijke keuze gesteld: een Iran dat denkt genoeg te hebben aan zichzelf, of een Iran dat de luiken opent om frisse lucht binnen te laten en vooral: buitenlandse investeringen.

De conservatief Ebrahim Raisi tijdens een campagnebijeenkomst samen met de burgemeester van Teheran, Mohammed Baqer Qalibaf Beeld reuters

Die laatste optie wordt belichaamd door de zittende president, Hassan Rohani. Hij wil de vruchten gaan plukken van het belangrijkste - eigenlijk enige - resultaat van zijn eerste regeertermijn: het akkoord over het nucleair programma van Iran. Daarin heeft hij al zijn politiek kapitaal gestoken.

Het moet zorgen voor een heropleving van de Iraanse economie, maar voor Rohani komen de verkiezingen eigenlijk te vroeg. De gewone Iraniërs merken namelijk nog niets van enig herstel.

Het wordt de president hard ingewreven door zijn voornaamste tegenstander, de conservatief Ebrahim Raisi. 'Holle beloften' heeft Rohani volgens hem gedaan. 'Wat is er sinds het nucleair akkoord veranderd in het dagelijks leven van de mensen?', sneerde Raisi in een van de drie tv-debatten.

Raisi's probleem is dat hij zelf niets méér te bieden heeft dan holle beloften. Hij zegt 6 miljoen banen te zullen scheppen, werklozen en armen worden uitkeringen in het vooruitzicht gesteld.

Ook jongeren zijn het doelwit van zijn populistisch appèl. Hoewel hij concerten in zijn eigen stad Mashhad heeft verboden, lokte de rechtlijnige geestelijke de jeugd naar zijn verkiezingsbijeenkomsten met muziek. Hij verscheen in een video met de uitbundig getatoeëerde rapper Amir Tataloo, wiens muziek wordt geweerd op de staatstelevisie. In verkiezingstijd is dat allemaal geen punt. Elke stemt telt.

Zucht naar hervorming

In de peilingen gaat Rohani op kop met 55 procent. Maar peilingen zijn niet heel betrouwbaar in Iran. Bovendien kan Rohani niet langer profiteren van verdeeldheid aan conservatieve zijde. Maandag trok de burgemeester van Teheran, Mohammed Baqer Qalibaf, zich terug uit de race ten gunste van zijn geestverwant Raisi.

De keus is sindsdien duidelijk: Raisi of Rohani. Beide kampen zetten alles op alles om potentiële thuisblijvers te mobiliseren. Milities van de Revolutionaire Garde, conservatief bolwerk bij uitstek, stroopten de dorpen en arme stadswijken af met hun propaganda en zetten vandaag bussen in om kiezers naar de stemlokalen te brengen. Rohani heeft de afgelopen week meer dan ooit een beroep gedaan op zucht naar hervorming onder een deel van de Iraniërs.

Vrijdag kiezen Iraniërs een nieuwe president. En jongeren kunnen kiezen uit twee smaken. Fotograaf Nicola Zolin fotografeerde de twee verschillende Irans.

'Hervormer' is in Iran een beladen etiket. Wie zich daarmee tooit, neemt bijna openlijk afstand van degene die het in de Islamitische Republiek in laatste instantie voor het zeggen heeft, Opperste Leider Ali Khamenei. Rohani heeft zich altijd gepositioneerd als pragmaticus, maar de afgelopen week heeft hij dat gematigd imago van zich afgeschud.

Hij bepleitte versoepeling van de greep van de overheid op het persoonlijk leven van de Iraniërs en keerde zich tegen de inperking van vrouwenrechten. Vrouwen in de steden vormen een belangrijk onderdeel van zijn aanhang. Hun paarse hoofddoeken - de kleur van Rohani's campagne - bepaalden het beeld van zijn verkiezingsbijeenkomsten.

President Hassan Rohani spreekt aanhangers toe Beeld afp

'Religie misbruikt'

Op bedekte, maar voor Iraniërs overduidelijke wijze trok hij van leer tegen de reactionaire steunpilaren van het ayatollahbewind als de Revolutionaire Garde, die zich een flink deel van de economische koek heeft toegeëigend. Voor Iraanse begrippen ongehoord was de felheid waarmee hij in het laatste tv-debat Raisi attaqueerde - in zijn ogen een vazal van de veiligheidsdiensten die 'religie misbruikt' uit machtshonger. Taal 'die je zou verwachten van een dissident, niet van de president', volgens Ali Vaez van de International Crisis Group.

Ook maakte hij toespelingen op de zwarte bladzijde in het dossier van Raisi, in 1988 een van de vier rechters die opdracht gaven tot de executie van duizenden politieke gevangenen. 'De mensen zullen niet stemmen op degenen die 38 jaar lang niets anders hebben gedaan dan mensen in de gevangenis gooien en executeren. Op degenen die tongen hebben afgesneden en monden dichtgenaaid', zei Rohani. 'Ons volk wil politieke en sociale vrijheden.'

Het zwakke van Rohani's verhaal is dat hij de kiezers vier jaar geleden óók al meer vrijheden voorspiegelde. Daarvan is vrijwel niets terechtgekomen. Hervormingen bleven uit en de mensenrechten zijn alleen maar achteruit gegaan. Het aantal doodstraffen steeg, activisten en kritische journalisten zitten gevangen.

Daarover bestond tenminste nog een soort consensus, doordat de Opperste Leider zich er achter had geschaard. Met de hervormingen is van consensus geen sprake. Die raken de kern van de maatschappelijke tweedeling: een reactionair establishment tegenover een volwassen, naar adem snakkende middenklasse.

Voor die laatste groep was de regeertermijn van Rohani teleurstellend. Toch hebben vooraanstaande hervormers zich achter hem geschaard. Rohani is in ieder geval geen Raisi. Veel Iraniërs zien zich vandaag daarom gesteld voor een keuze tussen slecht en nog slechter.

Vrouwelijke aanhangers van president Hassan Rohani Beeld epa

En de Opperste Leider zelf? Khamenei is ongetwijfeld een ideologische geestverwant van Raisi, die onlangs door hem werd benoemd als hoofd van de rijkste liefdadigheidsinstelling van Iran. Het gerucht gaat dat de broze 77-jarige zijn protégé wil klaarstomen als zijn opvolger.

Toch heeft Khamenei niet openlijk zijn steun voor Raisi uitgesproken. Hij wordt geacht boven de partijen te staan. Wel wees hij enkele malen Rohani zijn plaats. Woensdag nog veroordeelde hij de 'onwaardige' retoriek in de campagne, een onmiskenbare sneer aan het adres van de zittende president.

Een indirect stemadvies voor Raisi? Nee, vermoedt politicoloog Peyman Jafari van de Universiteit Leiden, een geboren Iraniër. 'Ik denk dat Khamenei inziet dat Rohani gaat winnen. Daarom probeert hij hem nu al te kortwieken. De president moet zo weinig mogelijk bewegingsvrijheid hebben.'

In Iran heeft immers maar één persoon het laatste woord: de Opperste Leider.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden