ReconstructieSubsidiedebacle Groningen

Hoe het ‘extraatje’ voor Groningen ontaardde in een subsidieloterij met vooral verliezers

‘Wat bedoeld was als iets extra’s, is geëindigd in een fikse kater’, zei de Groningse commissaris van de Koning René Paas over het ‘mensonterende’ subsidiedebacle. Vrijdag kwam het kabinet alsnog over de brug, maar toen was het onheil al geschied. Hoe kon het zo misgaan?

Jurre van den Berg
Een lange rij mensen wacht in de kou voor het gemeentehuis in Winsum, om in aanmerking te komen voor een woningsubsidie die de door aardbevingen veroorzaakte ellende deels moest goedmaken. Beeld Jan Willem van Vliet
Een lange rij mensen wacht in de kou voor het gemeentehuis in Winsum, om in aanmerking te komen voor een woningsubsidie die de door aardbevingen veroorzaakte ellende deels moest goedmaken.Beeld Jan Willem van Vliet

Veel ongelukkiger had de kersverse staatssecretaris Hans Vijlbrief zich maandag niet kunnen uitlaten, toen hij – net van het bordes gestapt – zei dat het ‘een goed teken’ was dat zoveel huiseigenaren in het Groningse aardbevingsgebied aanspraak wilden maken op een subsidie van 10 duizend euro voor het verduurzamen en verfraaien van hun woning. Dat het vorige kabinet slechts budget reserveerde (220 miljoen) om de helft van de circa 50 duizend gegadigden gelukkig te maken, vergat de D66’er te vermelden.

Het resultaat was ‘mensonterend’, die typering klonk het vaakst. Duizenden mensen stonden van ’s ochtends vroeg tot middernacht in de digitale wachtrij, vaak tevergeefs. Nog schrijnender waren de beelden uit Winsum en Hoogezand, waar tientallen veelal ouderen verkleumden voor de gemeentehuizen. Daar kon een aanvraag op papier worden gedaan.

De subsidieloterij kende vooral verliezers. ‘Om je te schamen’, opende het Dagblad van het Noorden de volgende dag. Een brievenschrijver memoreerde hoe Frank Westerman in De Graanrepubliek beschrijft hoe een herenboer het muntgeld voor zijn knechts op het erf uitstrooide ‘alsof hij zijn kippen stond te voeren’. In ‘het land van edelman en bedelman’, waar macht en onmacht van oudsher schuren, werd een open zenuw geraakt. En opnieuw liet Den Haag Groningen zitten.

Gemeenschappelijke vijand

Waar in theorie een gemeenschappelijke vijand de onderlinge eendracht vergroot, is dat in Groningen niet altijd het geval. De moeizaam verlopende versterkingsoperatie veroorzaakt al sociale breuklijnen, daar waar – zoals in Overschild – een deel van het dorp een nieuw huis wacht, een ander deel niet. Nu kreeg de buurman die zijn kinderen (handig met het digitaal dringen voor festivaltickets) om hulp vroeg en her en der browsers open had staan, een verwijtende blik.

‘Het is gewoon een vernedering’, zei Ineke Pol (67) uit Noordbroek. ‘We moeten er met elkaar om vechten.’ En dat na jaren strijden voor schadeloosstelling.

‘Verdeel en heers’ kan niet het schaduwmotto zijn van een kabinet dat een ‘nieuwe bestuurscultuur’ beloofde, en Groningen niet voor het eerst beterschap. ‘Wat bedoeld was als iets extra’s, is geëindigd in een fikse kater’, vatte de Groningse commissaris van de Koning René Paas het woensdagavond tijdens een spoeddebat in de Provinciale Staten samen.

Hoe kon het zo misgaan? Het begint met een bestuursakkoord uit 2020 en ‘de wens om inwoners in het aardbevingsgebied een zekere vorm van genoegdoening te geven’. Geen compensatie voor scheuren, maar een tegemoetkoming voor jaren bureaucratisch geworstel en onzekerheid over het huis als veilig onderkomen en mogelijke preventieve versterkingsmaatregelen. 10 duizend euro, te besteden aan zonnepanelen, dubbel glas of een nieuwe keuken.

Fatale rekensom

Weer eens blijken goede bedoelingen het beste recept voor ellende. De 10 duizend euro duikt op pagina 7 van het akkoord op. Het budget (300 miljoen in totaal, een deel is eerder al verstrekt) ook. Toen al had de fatale rekensom kunnen worden gemaakt: niet genoeg geld voor iedereen.

Iedereen wist dat. Het Samenwerkingsverband Noord-Nederland (SNN) waarschuwde voorafgaand aan de openstelling van de regeling (maandagochtend om 9 uur) al voor een stormloop. De disclaimer: niet wij, maar het Rijk gaat over het budget. Tot diep in de kabinetsformatie drong Groningen aan op meer, zei Paas tegen de Provinciale Staten. Tevergeefs.

Regionale bestuurders gaan zelf ook niet vrijuit. Waar Paas maandag nog ‘buikpijn’ kreeg van de wachtrij, volgde woensdag berouw. Ook zijn handtekening staat onder het bestuursakkoord uit 2020. En als CdK is hij voorzitter van het dagelijks bestuur van het SNN. ‘Ik was erbij betrokken en voel me verantwoordelijk. Het was een beschamende vertoning. We hebben te optimistisch gekeken naar iets wat we op onze klompen hadden kunnen aanvoelen.’

Burgemeester Beukema van Delfzijl (‘we waren ziende blind’) erkende donderdag tegenover zijn gemeenteraad dat zonder toereikend budget de regeling afgeblazen had moeten worden. ‘Ik neem het mezelf kwalijk dat we dat niet gedaan hebben. Excuses zijn op zijn plaats.’

Gratis geld

Waarom serieus verwacht werd dat de helft van de gegadigden de kans op gratis geld zou laten schieten, kan niemand meer uitleggen. En waarom werd het budget niet simpelweg gedeeld door het aantal rechthebbenden? Dan kreeg iedereen minder, maar wel iedereen wat. Groningen had ervoor getekend.

Is die optie besproken? Het SNN verwijst opnieuw naar Den Haag. Het ministerie van Economische Zaken wil er niets over zeggen, omdat eerst Kamervragen met gelijke strekking antwoord verlangen.

Met de benoeming van Hans Vijlbrief – formeel verantwoordelijk voor Mijnbouw, in de praktijk staatssecretaris van Groningse Zaken – beoogde het kabinet een nieuwe start in het slepende dossier. Die start was ronduit vals, zal ook de bewindsman beseffen. Vorige week moest zijn voorganger Stef Blok immers al melden dat de gaskraan dit jaar aanzienlijk minder ver dicht gaat dan aangekondigd.

Op de beleving van een ‘verdubbeling’ van de gaswinning valt wat af te dingen. Vorig jaar werd 7,8 miljard kuub uit Groningen gehaald, dit jaar waarschijnlijk 7,6 miljard, al was 3,9 miljard beloofd. Nadat het kabinet in 2018 besloot de gaskraan vanwege de aardbevingen dicht te draaien, ging de afbouw aanvankelijk sneller dan gedacht. Nu volgen de tegenvallers (de vertraagde bouw van een stikstoffabriek, meer export naar Duitsland dan gedacht) zich te snel op.

Het was onvermijdelijk dat het kabinet alsnog over de brug zou komen, zoals vrijdag gebeurde. Met 250 miljoen extra kan iedereen voor wie maandag in mineur eindigde alsnog bediend worden. Een aflaat voor de subsidieflater, maar het onheil is al geschied. ‘Dit draagt niet bij aan het vertrouwen van de Groningers.’ Het was Vijlbrief zelf die het erkende. Dat vertrouwen was voor zijn aantreden al meer dan broos. En een tweede kans om een eerste indruk te maken krijgt hij niet.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden