Analyse

Hoe het establishment zijn eigen monster baarde

Wat hij zegt gaat soms lijnrecht in tegen de Republikeinse orthodoxie. Zijn gedrag is vaak weinig conservatief. Hoe kon Donald Trump ooit de Republikeinse presidentskandidaat worden?

De Trumps, van links naar rechts: Barron Trump, Melania Trump, Donald Trump, Tiffany Trump, Eric Trump, Donald Trump jr., Ivanka Trump. Beeld Peter Yang/HH

Donald Trump is de meest democratische Republikeinse presidentskandidaat in decennia. Ten eerste vanwege de manier waarop hij de nominatie heeft gewonnen, en ten tweede vanwege zijn politieke agenda. De keuze voor Trump is de keuze van het volk, en de beloftes van Trump zijn beloftes aan het volk.

Nog niet eerder in moderne politieke tijden wist een kandidaat zich zo tegen de heersende opvattingen en alle verwachtingen en gangbare mores in een weg naar de overwinning te banen. Donald Trump wist met zijn reality-roem en geld en Twitter een directe band te smeden met zijn kiezers, waardoor hij de instituties kon passeren die in Amerika altijd noodzakelijk werden geacht om een gooi te doen naar het presidentschap. En daardoor kon hij, meer dan enig ander, ongefilterd alles zeggen waarvan hij dacht dat het volk dat wilde horen.

De troef van het volk

Hij werd niet gecontroleerd door de partij. Hij werd niet gecontroleerd door geldschieters. Hij werd niet gecontroleerd door de media. Trump lachte ze uit, beledigde ze, en gebruikte ze om zich tegen af te zetten. Dat was de elite, en hij was Trump, de troef van het volk.

Ja, de media speelden een belangrijke rol, maar simpelweg als altijd open doorgeefluik van zijn boodschappen naar de kiezer. Als scherprechters en factcheckers hadden de media geen enkel effect: het maakte de Trump-kiezers niets uit wat er waar was, wat hij eerder had gezegd, of wat hij eerder had misdaan. Ze geloofden hem of ze vergaven hem.

Dus kon hij liegen en draaien en conservatieve doodzonden begaan. Honderden keren sloeg het establishment de hand verschrikt voor de mond, honderden keren schreven journalisten wat er allemaal niet deugde, en honderden keren dachten zijn concurrenten dat hij hier écht niet mee zou wegkomen. Maar hij kwam ermee weg. Donald Trump was stuurloos, maar dat bleek de beste manier om mee te deinen met de onderstroom van ongenoegen die al jaren onder het Republikeinse oppervlak woelt.

Dat leverde xenofobe plannen op zoals de muur om Mexicanen te weren ('dieven en verkrachters'), en een ban op moslim-immigranten. Maar daarnaast deed hij voorstellen die het ook in progressieve kringen goed doen: hij wil handelsverdragen opzeggen en investeren in infrastructuur, hij vond (op enig moment) abortus helemaal niet zo erg, hij vond de Irak-oorlog een slecht idee en is tegenwoordig zelfs voor een minimumloon en hogere belastingen voor de rijksten.

De familie Trump

Barron Trump 10 jaar oud, derde zoon van Trump, enige kind uit zijn huwelijk met Melania.

Melania Trump 46 jaar, Trumps derde vrouw. Ex-fotomodel, houdt zich redelijk afzijdig. Of dat verandert als ze First Lady wordt: 'Ik zou me heel traditioneel gedragen. Zoals Betty Ford of Jackie Kennedy. Ik zou mijn man steunen.'

Donald Trump junior 38 jaar, oudste zoon uit zijn eerste huwelijk, met Ivana. Is vicepresident van Trump Organization. Heeft vijf kinderen.

Eric Trump 32 jaar, derde kind uit zijn eerste huwelijk, met Ivana. Is vicepresident van Trump Organization en eigenaar van Trump Winery. Vergat zich in te schrijven voor de voorverkiezingen in New York en kon niet stemmen.

Ivanka Trump 34 jaar, enige dochter uit eerste huwelijk. Prominentste vicepresident Trump Organization. Vergezelt vader geregeld op campagne, fungeert soms als stand-in. Vergat ook te stemmen in New York. Heeft drie kinderen.

Tiffany Trump 22 jaar, enige dochter uit tweede huwelijk van Trump, met Marla Maples. Studeert bijna af aan de universiteit van Pennsylvania, tevens model.

Partij van het kapitaal

Dat gaat lijnrecht in tegen de Republikeinse orthodoxie.

De partij is, sinds de Reagan-jaren, de partij van het kapitaal. Een van de basisbeginselen, een kleine, zo min mogelijk ingrijpende overheid, heeft tot grote ongelijkheid geleid. Bedrijven en de rijke elite hebben de afgelopen decennia enorm geprofiteerd van de belastingverlaging en deregulering, een neoliberale stroming waar zelfs de Democraten in de jaren negentig in meegingen.

De meeste Republikeinse stemmers hadden daar niets aan. Jarenlang kregen zij de Amerikaanse droom voorgespiegeld, gebaseerd op de ongekende mogelijkheden van een land zonder economische restricties. Daarbij werden zij zoet gehouden met conservatieve snoepjes waarvan zij dachten te kunnen leven: vrij wapenbezit, geen abortus, geen homohuwelijk.

Het eerste verzet kwam voort uit teleurstelling over die bedreigde culturele waarden. Een nieuwe conservatieve verzetsgroep, de Tea Party, vond dat de politici in Washington zich niet principieel genoeg opstelden, en gooide de kont tegen de krib. De Bijbel en de Grondwet waren heilig, compromissen waren onaanvaardbaar. Een van hun leden, Ted Cruz, een jonge senator uit Texas, gooide de overheid op slot wegens Obamacare, symbool van de federale bemoeizucht. De politieke machinerie liep vast.

Donald Trump

Hoe zou Trump het doen als president?
Stel: tot veler verrassing wint Donald Trump de strijd met Hillary Clinton. De eed is afgelegd. En dan?

Trumps voordeel: ook Hillary Clinton wordt breed gehaat
Hoe zal de strijd tussen Trump en Clinton, op wie hij 10 procentpunten achterstaat, verlopen? Trump is al begonnen te draaien.

Ze wonen in Clinton, ze stemmen Trump
In het stadje Clinton (Maryland) kiest de Afrikaans-Amerikaanse meerderheid voor de gelijknamige presidents kandidaat. De anderen stemmen Trump. Wat drijft hen?

Cruz zag dat de tijd rijp was voor een machtsgreep van een outsider, maar overschatte zichzelf en het conservatieve ongenoegen. Ja, de Republikeinse achterban was ontevreden, maar slechts een minderheid was ontevreden over het homohuwelijk. Het ongenoegen was veel economischer van aard. Gewone witte Amerikanen in staten als West Virginia en Michigan stemden al jaren op de Republikeinen, maar ze werkten harder dan ooit en verdienden geen dollar meer. Hoe zat het met die Amerikaanse droom? Wat waren ze er helemaal mee opgeschoten? Ze voelden zich, heel simpel, genaaid.

Deze tweede golf van verzet had nog een leider nodig. De outsider waar ze op zaten te wachten was Donald Trump. Een bekende van tv en tabloids, een man die zich omringde met fotomodellen en worstelaars, een man die wist hoe je rijk moest worden en die dus wél wist wat er mis was met het land, een man die in simpele bewoordingen begreep wat er aan de hand was.

Hij was het spiegelbeeld van Barack Obama. Obama bood hoop aan vooral zwarte, jongere Amerikanen die nog niets hadden; Trump bood hoop aan vooral witte, oudere Amerikanen die veel zijn kwijtgeraakt (al zijn er voormalige Obama-stemmers die naar Trump overstappen). Wat zij deelden was de afkeer van de gridlock, het vastgelopen verdeelde Amerika. Obama dacht de kloof te overstijgen als belichaming van de smeltkroes, met zijn half-witte, half-zwarte achtergrond. Trump denkt het te kunnen doen als belichaming van het succes, met zijn deals en efficiëntie en grote bek. Het zijn twee vormen van verlossing.

Amerika wist niet wat het overkwam. De Republikeinse partij niet, die dacht Trump te kunnen bestrijden met een schotschrift waarin twintig vooraanstaande partij-intellectuelen opschreven dat Trump niet conservatief genoeg was. De presidentskandidaten niet, die dachten deze nieuwkomer te kunnen bestrijden met hun debatten en tv-spotjes en steun van de partij. En veel analisten en journalisten niet, die al jaren niet meer onder de Washingtonse kaasstolp vandaan waren gekomen en hun politieke werkelijkheid verwarden met de werkelijkheid van de gewone man in het grote Amerikaanse midden.

Europese journalisten waren iets minder verbaasd: die hadden dit eerder gezien. Het chagrijn van 'low energy' Jeb Bush was het chagrijn van PvdA-leider Ad Melkert tegenover Pim Fortuyn in 2002.

En dus is de Republikeinse presidentskandidaat nu een xenofobe oppervlakkige opportunistische volksmenner, met een beweging die, op zijn zachtst gezegd, autoritaire trekjes vertoont. Daarmee staat hij in de 'nativistische' traditie, die begon met de 'knownothings' uit de 19de eeuw, een traditie van vreemdelingenhaat die niet zo bekend maar net zo Amerikaans is als Amerika's reputatie als immigratieland. Maar hij is ook een man met een bijzonder scherp afgestelde antenne voor de behoeften van de vergeten onderklasse, die een onafhankelijke, soms zelfs progressieve koers vaart en zich graag met Franklin D. Roosevelt vergelijkt.

Beeld afp

Het Republikeinse establishment weet nog steeds niet wat het met hem aan moet. Ze hebben hun eigen monster gebaard. Te rechts, maar vooral ook te links.

Familie en celebrity's in Trumps Witte Huis

Wat de rol van zijn familie precies wordt is nog onduidelijk. Donald Trump heeft vaak gezegd dat zijn familieleden zijn zakelijke imperium moeten gaan leiden, zodat hij de handen vrij heeft voor het landsbestuur. Maar hij heeft ook gezegd dat hij voor zijn familieleden een rol weggelegd ziet in het Witte Huis.

Het kan natuurlijk allebei, de familie is groot genoeg.

De meeste ogen zijn gericht op Ivanka, zijn dochter uit zijn eerste huwelijk en oogappel. Al op de lagere school belde ze haar vader meerdere keren per dag, en dat is altijd zo gebleven. Ivanka, ex-model, heeft haar eigen kledinglijn maar is tevens de beste dealsluiter uit zijn nageslacht. Ivanka heeft meer macht dan wie dan ook had, in de Trump Organisatie.

Ook politiek speelt Ivanka een belangrijke rol. Zij is een van de weinige adviseurs naar wie Trump luistert. Ze is rationeler en minder impulsief dan haar vader - en degene die hem soms tot redelijkheid kan manen.

In de campagne speelde Ivanka feitelijk de rol van potentiële toekomstige First Lady; Melania, Trumps echte vrouw en eveneens ex-model, voelt zich minder op haar gemak op het podium.

De entourage van Trump in het Witte Huis zal dus worden aangevuld. Trump heeft zelf gezegd dat hij eerder generaals dan veiligheidsadviseurs om zich heen wil, en eerder zakenmensen dan lobbyisten. Trump wil daden, geen woorden. Zijn vicepresident zal iemand worden die een brug kan slaan naar het congres - een oud-gouverneur of oud-senator. Chris Christie kan nog steeds, of Jeff Sessions, de enige senator die hem steunt. Trump is een loyale baas: wie hem steunt, krijgt vroeg of laat wat terug. Hij heeft ook zijn adviseur Corey Lewandowski nooit laten vallen, ondanks een rel rond een duw- en trekpartij.

Maar verwacht ook een krans van meer en minder bekende gezichten uit populair Amerika in het Witte Huis. Trump omringt zich graag met fotomodellen, worstelaars, basketballcoaches. Voor een deel zal het reality-tv blijven.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden