Reconstructie

Hoe het enthousiasme over de testsamenleving verdampte

Op het Lowlands-terrein bezoeken zo’n 1500 feestvierders dancefestival Back To Live, bij wijze van Fieldlab-experiment. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant
Op het Lowlands-terrein bezoeken zo’n 1500 feestvierders dancefestival Back To Live, bij wijze van Fieldlab-experiment.Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Hugo de Jonge krijgt het verwijt dat hij Nederland een testsamenleving opdringt. Ook in de Tweede Kamer zwol deze week de kritiek aan. Wie terugkijkt ziet dat vooral het parlement zelf in het wattenstaafje de sleutel zag om de maatschappij van het slot te halen.

‘Ook als er dan dingen tegenvallen’, zegt CDA-Kamerlid Pieter Heerma, ‘dan gaat niemand hier in de Kamer achteraf zeggen: ‘we hebben wat te veel geld uitgegeven aan die ene test’. Want we moeten naar die testsamenleving toe.’

Op 22 september 2020 debatteert het parlement opnieuw over de aanpak van de coronapandemie. Na een zorgeloze zomer zwelt de tweede golf aan. Het kabinet krijgt keer op keer het verwijt geen strategie te hebben.

In dat niemandsland gloort een visioen. ‘Het vaccin is er voorlopig nog niet. De behandelmethode is er niet. Testen is de enige manier om als samenleving goed te blijven functioneren’, zegt GroenLinks-voorman Jesse Klaver. Hij is de politicus die het woord ‘testsamenleving’ een maand eerder in de Kamer introduceerde. De uitwerking blijft dan beperkt tot een motie over het laagdrempelig testen van zorgpersoneel. Maar de term is gevallen, een kiem is gelegd.

Hugo de Jonge heeft op dat moment wel andere zorgen. Voor mensen met klachten komt Nederland 10 duizend tests per dag te kort. Waar andere landen megalaboratoria hebben, dacht Nederland de pandemie aan te kunnen met het fijnmazige netwerk van kwalitatief hoogstaande, maar kleine ziekenhuislaboratoria.

En dat terwijl voor Klavers testsamenleving elke dag misschien wel 400 duizend tests nodig zijn. ‘Mijn dringende oproep is: weg met het calvinisme! Kopen wat je kopen kan!’

De aansporing ‘is niet aan dovemansoren is gericht’, zegt De Jonge. Maar daarna volgt meteen een lange bijsluiter bij testen als maatschappelijke blikopener. ‘Als een testuitslag een hele lage betrouwbaarheid heeft, dan is het meer een soort kop of munt.’

In volgende debatten blijft met name De Jonges partijgenoot Heerma groot pleitbezorger van de testsamenleving. De ademtest, kunnen we die gebruiken? De Jonge heeft zijn lesje geleerd en houdt toezeggingen achterwege. ‘Daar moeten we altijd even voor oppassen.’

Geen tijd voor experimenten

Maar de Kamer wil geen pas op de plaats, de Kamer wil een horizon. Klaver filosofeert hardop over het openen van de horeca met toegangstesten. ‘Dit is het wenkende perspectief dat je nodig hebt om draagvlak in Nederland te behouden.’ Een motie voor ‘grootschalige fieldlabs’ met op het oog ‘het veilig organiseren van evenementen’ van Aartsen (VVD) en Van Weyenberg (D66) wordt unaniem aangenomen.

Ook buiten de politieke arena neemt de druk toe. VNO-NCW lanceert op 7 november een eigen plan voor de testsamenleving, een drietrapsraket. Fase 3: ‘Horeca, bioscopen, evenementen, theaters, etc. zijn nu weer gewoon open voor iedereen met een ‘groene’ testuitslag van die dag.’ ‘Het allerbelangrijkste is dat mensen hierdoor weer licht aan het eind van de tunnel kunnen zien’, aldus voorzitter Ingrid Thijssen.

GroenLinks volgt met een uitgewerkte bouwtekening voor de testsamenleving van 24 pagina’s. Kosten kunnen oplopen tot een miljard. Maar, klinkt het: dat kost een milde lockdown ons ook. Per dag.

Begin december meldt D66 zich opnieuw aan het front. Fractievoorzitter Rob Jetten pleit in een mediaoffensief voor ‘proeftuinen’ in de horeca, met testen voor- en achteraf. ‘We moeten niet langer vasthouden aan de alles-of-niets-strategie. Het kan en moet slimmer.’

In de wintermaanden rukt de Britse variant op in Nederland. Dit is geen tijd voor experimenten, klinkt het vanuit het OMT. Geplande testproeven (‘Fieldlab-evenementen’) worden uitgesteld, net als pilots in het onderwijs.

Deze gebeurtenissen leggen een kwetsbaarheid bloot in het concept van de tijdelijke testsamenleving. Zijn er nog te veel besmettingen, dan zijn toegangstesten (inclusief foutnegatieve uitslagen) te risicovol en in de beeldvorming ongepast (zoals later zal blijken in de ophef over een 538-feest dat als fieldlab dienst zou moeten doen). Maar wordt er gewacht, dan zijn toegangstests al gauw overbodig. We leefden er in de zomer van 2020 toch zonder toegangstesten alweer vrolijk op los? En dan gloort nu bovendien definitieve verlossing door vaccinatie.

Het is een modus operandi die enkel geschikt is op het middelpunt van de wip. En een wip blijft zelden lang in evenwicht.

Dystopie van de testsamenleving

‘Ik heb het woord ‘testsamenleving’ nooit gebruikt’, zegt De Jonge in februari in De Telegraaf. Hij weet heel goed hoe gevoelig de aanduiding ligt – ‘griezelig’ zal hij die later noemen. Is de testsamenleving voor veel Kamerleden een utopie waarin het wattenstaafje de samenleving weer van het slot draait, voor een deel van diezelfde samenleving is het een dystopie. Want waarom zou je gezonde mensen testen en waar bemoeit de overheid zich mee? Inperking van grondrechten, sneren critici, ‘nieuwe apartheid’.

De semantische kwestie wordt onschadelijk gemaakt met ambtelijk jargon. Voortaan lopen GGD-testen om het virus op te sporen over ‘Spoor 1’. Daarnaast worden de rails voor ‘Spoor 2’ gelegd: testen om de samenleving te heropenen. ‘Met een geldig bewijs van een negatief resultaat van een test die een maximaal aantal uren voorafgaand aan de activiteit is afgenomen, zou je – uiteraard pas als de epidemiologische situatie dat toelaat – bijvoorbeeld veilig naar een restaurant of evenement kunnen’, presenteert De Jonge op 18 januari de strategie.

Als ook de Britse mutant enigszins onder controle is, starten half februari de Fieldlab-evenementen: proefevenementen onder wetenschappelijk toezicht, zoals voetbalwedstrijd NEC – De Graafschap met 1.500 man in in bubbels verdeeld publiek.

Maar een allesomvattend systeem voor grootschalig toegangstesten, zo blijkt snel, is andere koek. Helemaal omdat de GGD past voor de klus. Die heeft de handen vol, en mogelijk maken dat mensen weer naar de Efteling kunnen is niet de taak van een publieke gezondheidsdienst. Nu moet er een parallelle, commerciële testinfrastructuur worden opgetuigd voor het uitvoeren van 400 duizend tests per dag – net zoveel als alle 25 GGD’s samen per week doen.

Ook de Gezondheidsraad heeft nog veel kanttekeningen. Zo mogen testbewijzen alleen gevraagd worden als er geen lichter alternatief is. Als de Tweede Kamer eindelijk over het plan van GroenLinks praat, geeft De Jonge een winstwaarschuwing: ‘Testen is geen wondermiddel.’ Terwijl het ongeduld groeit – in de Kamer en in de samenleving. Want: ‘De rek is eruit.’

Als De Jonge in De Telegraaf de plannen toelicht, overheerst teleurstelling. Niet omdat er onverantwoorde risico’s worden genomen of omdat het te duur is, maar omdat het allemaal niet snel en ver genoeg gaat. De vragenstellers: ‘Waar is dan de ambitie gebleven om in de tussentijd met massaal testen al zoveel mogelijk delen van de samenleving open te gooien?’

Het prijskaartje

Ambitie komt er alsnog. Generaal buiten dienst Tom Middendorp, eerder ingevlogen om de testcapaciteit bij de GGD’s te vergroten, moet het gaan organiseren vanuit de Stichting Open Nederland (SON). Op 6 april publiceert de overheid een lange lijst met ruim vierhonderd proefevenementen. Een middag handboogschieten in Ysselsteyn, naar het Jopie Huisman Museum, met 7.500 supporters naar Ajax-AZ – voor ieder wat wils. Per motie, ingediend door Sophie Hermans (VVD), drongen in maart alle coalitiepartijen op de proeven aan.

Het doel van de pilotevenementen is het systeem van toegangstesten testen. Maar de communicatie blijkt matig. Bij camping de Paal in Bergeijk zijn ze wel gepolst voor de proef, maar zonder vervolg. Nu staat op de kalender dat het zwembad volgende week honderd kinderen kan ontvangen, terwijl er nog geen water in het bad zit.

Ook het netwerk van nieuwe teststraten is nog niet bepaald fijnmazig. Wie een lesje yoga wil doen in Emmen, moet zich laten testen in Assen – 43 kilometer verderop. Kleine musea vinden dat het systeem voor hen onuitvoerbaar is. Bovendien: afgelopen zomer waren ze toch zonder al die poespas open, zonder dat er brandhaarden ontstonden?

En dan het prijskaartje: 700 miljoen, zo blijkt uit een toelichting op het wetsvoorstel. Een politieke keuze, reageert Middendorp. De sociale nood is bovendien hoog, zegt hij.

Maar rond Middendorps stichting blijft mist hangen. Gevraagd naar de kostprijs per toegangstest, wijzen SON en VWS naar elkaar. Onderzoeksplatform Follow the Money suggereert dat de stichting een blanco cheque heeft gekregen. Een nieuw bedrag duikt op: 925 miljoen. Deskundigen uiten kritiek op de opdrachtverstrekking, zonder aanbesteding.

De stemming slaat om, ook in de Kamer. Aanbesteden had te veel tijd gekost terwijl haast geboden is, verweert De Jonge zich. Na de proeffase kan elk testbedrijf aansluiten. En SON moet alle uitgaven verantwoorden. Er volgt voor het eerst een begroting. Die telt voor de komende vijf maanden op tot 1,1 miljard euro, maximaal.

Whatever it takes, lijkt vaak het adagium tijdens de coronacrisis. Maar tegen Heerma’s oorspronkelijke voorspelling in, struikelt de Kamer van links tot rechts over dat bedrag.

Dat komt inderdaad uit de lucht vallen, de Kamer is er niet in gekend. Maar dat toegangstesten niet gratis zullen zijn, heeft De Jonge al in februari al gezegd in De Telegraaf: ‘Van het woord ‘gratis’ moet De Jonge zuchten. Het toegangstesten kost het ministerie een half miljard euro, het grootschalig testen in het onderwijs kost ongeveer hetzelfde.’

Met name vanuit de oppositie krijgt De Jonge de wind van voren. ‘Commerciële prettesten voor casino’s’, sneert Lilian Marijnissen (SP). Volgens Lilianne Ploumen (PvdA) wordt er ‘1,1 miljard in een zwart gat gestort’. Ook vanuit de coalitiepartijen klinkt er kritiek. Had De Jonge dat forse budget niet eerder met de Kamer moeten bespreken?, vraagt Sophie Hermans (VVD) zich af.

De Jonge blijkt plots een generaal zonder leger. Geen enkel Kamerlid schiet de minister te hulp in een missie waar het parlement hem zelf op gestuurd heeft.

Er wordt niet 925 miljoen over de schutting gemikt, probeert De Jonge nog. Het is een ‘fantastische investering’. Dit wilde een groot deel van de Kamer toch? Ondernemers kunnen zo eerder of voor meer gasten open, en mensen kunnen er weer op uit. ‘Blije, gewone mensen die na maanden binnen zitten weer heel gewone doorsnee attracties bezoeken als de Keukenhof en Ouwehands Dierenpark – dus niet het casino. Ik denk dat toegangstesten heel veel mensen heel erg gelukkig gaan maken.’

Maar ook vanuit de samenleving waar De Jonge het allemaal voor denkt te doen zwelt de kritiek aan. Op 24 april staat een 538-Oranjefeest gepland in Breda, voor tienduizend bezoekers. Dat valt slecht bij het nabijgelegen Amphia Ziekenhuis, waar men nog steeds alle zeilen moet bijzetten. Een petitie tegen het evenement wordt al snel honderdduizenden keren ondertekend

Uiteindelijk geeft de burgemeester van Breda, Paul Depla, geen vergunning voor het 538-feest, uit vrees voor ongeregeldheden – zo gepolariseerd is de discussie over testevenementen inmiddels. Ziekenhuisbestuurders en zorgverzekeraars noemen het een ‘impulsaankoop’.

Een volgend Fieldlab-experiment in De Efteling (8.000 bezoekers) wordt afgelast vanwege gebrek aan animo. De vierduizend kaartjes voor een dagje Blijdorp zijn wel snel weg. Maar de dierentuin ziet af van nog twee proefdagen. Te veel gedoe, klinkt het. Bovendien: ‘Wij menen dat wij onze bezoekers een veilige dag uit kunnen bieden zonder coronatests.’ Bioscopen doen niet mee. De horeca – de branche die De Jonge vaak als dankbaar voorbeeld geeft – noemt een sneltest als toegangseis zelfs ‘onbespreekbaar’.

Mosterd na de maaltijd

Na proefmaand april moet het toegangstestsysteem op 1 mei draaien. Maar daarvoor is een wetswijziging nodig. En de behandeling wordt tot twee keer toe uitgesteld, zo veel kritiek is er.

Te veel is onduidelijk, mopperen fracties. Dat er volgens De Jonge maanden door tientallen mensen binnen en buiten het ministerie aan is gewerkt, stemt niet milder, blijkt donderdag als de wet eindelijk in de Tweede Kamer belandt.

D66 wil dat behalve een negatieve testuitslag ook een vaccinatiebewijs toegang biedt, GroenLinks wil dat ook zelftests gelden (al komt dat woord in het eigen testsamenlevingsplan niet voor), bijna alle partijen struikelen over de eigen bijdrage van 7,50 euro voor een test na 1 juli. Maar anders betaalt straks iedereen mee aan het festivalkaartje van een enkeling die zich dat kan permitteren, aldus de minister.

Zonder eigen bijdrage, en door het vaccinatiebewijs als alternatief te accepteren, weet De Jonge zich verzekerd van voldoende politieke steun. Al moet de Eerste Kamer zich op 18 mei nog over de wet buigen.

Maar de samenleving, de betrokken branches, de Kamer die het initiatief nam: niemand is nog echt enthousiast. Behalve de minister dan, wiens zienswijze een omgekeerde ontwikkeling lijkt te hebben doorgemaakt. ‘Deze wet gaat over vrijheid, niet over beperkingen.’

De slotsom: het toegangstestsysteem treedt waarschijnlijk pas begin juni in werking. Twee weken nadat musea open hadden gemogen met toegangstesten en dierentuinen zónder (zoals het nu lijkt). Het kabinet verwacht dat na 1 juli een groot deel van de samenleving weer open kan zonder toegangstesten, op festivals na.

‘Het voelt alsof het wetsvoorstel in blessuretijd komt’, zegt Jan Paternotte (D66). De Jonge moet zich wel afvragen: heb ik het hier allemaal voor gedaan?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden